UF

 

 

Тақырыбы: «Оңтүстік Қазақстан аумағындағы сексеуіл туысының биологиялық ерекшеліктері»

 

 

МАЗМҰНЫ

                                                                                              бет

 

 

КІРІСПЕ........................................................................................

3

1

ӘДЕБИ ДЕРЕКТЕРГЕ ШОЛУ...............................................

6

1.1

Ареал және фитоценология........................................................

6

1.2

Қара сексеуілді мәдени өсімдікке енгізу.......................................

6

1.3

Өсімдік жамылғысы.........................................................................

8

1.4

Оңтүстік Қазақстанның физикалық климат жағдайы...............

12

1.5

Өсімдіктерді жерсіндірудің теориялық негіздері.........................

27

2

ЗЕРЗАТ ЖӘНЕ ЗЕРТТЕУ ӘДІСТЕМЕЛЕРІ...........................

33

2.1

Тәжірибе жұмыстары жүргізілген орын........................................

33

2.2

Тәжірибе әдістемесі.....................................................................

33

3

ЗЕРТТЕУ НӘТИЖЕЛЕРІ..........................................................

36

3.1

Қара сексеуіл биологиялық және морфологиялық ерекшеліктері....................................................................................

36

3.2

Қазақстандағы сексеуіл түрлерінің экологиялық морфологиялық ерекшеліктері.......................................................

38

3.3

Қара сексеуіл тұқымының зертханалық шығымы....................

39

3.4

Қара сексеуілдің өсуі мен дамуы...............................................

41

3.5

Қара сексеуілдің өнімділігі мен өсуінің салыстырмалылығын

зерттеу...............................................................................................

44

3.6

Қара сексеуілдің тамыры............................................................

47

3.7

Сексеуіл өнімділігінің құнарлылығы мен химиялық құрамы...............................................................................................

50

3.8

Қара сексеуілді егудегі оның экономикалық өнімділігі

мен шаруашылық маңызы...............................................................

51

 

ҚОРЫТЫНДЫ..........................................................................

56

 

ҚОЛДАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР..............................................

57

                                                                                                                   

 

 

КІРІСПЕ

 

Тақырыптың өзектілігі. Бүгінгі  күнге  Қазақстан  бойынша  сексеуіл орман  қорының  көлемі  5,4 млн.га  болып  отыр. Кейінгі 10 жылда  сексеуіл екпе  ағаштарының  жалпы  ауданы 591,2  мың  гектарға  көбейді [1].

Бұл  негізінен  сексеуіл  ормандары  аумағында  ағашы  кесілген  жерлерде сексеуілдің  табиғи  ұрықтануына көмектесу шаралары  мен  табиғи  өздігінен  жетілу  барысына  тұрақты  тексеру, бақылау  жұмыстарын  жолға қойғандықтан болса, ормандану дәрежесін төмендеуіне жол бермеу мақсатында  орман  қоры  жерлерінде  сексеуіл  тұқымдарын  себу  арқылы оның  көлемін  арттыру іске асырылуда. 

Сексеуіл ормандарының  молаюына  Қазақстан  Үкіметінің 1999 жылғы  29 сәуірдегі  «Сексеуіл ормандарын сақтау туралы» қаулысы  да  әсер  етуде. Қаулы  бойынша  1999-2000  жылдары  сексеуіл  ормандарын  кесуге  тыйым  салынған. Осы қаулыға сәйкес Оңтүстік  Қазақстан, Жамбыл, Қызылорда, Алматы  облыстарында  орман  орналастыру  жұмыстары  жүргізілуде.

Қазақстан жері қаншылықты ұланғайыр болса, оның  қойнауындағы  табиғи  байлық та соншалықты  мол, әрі  алуан  түрлі. Ұлан  байтақ өлкенің аязды қысы, жаздың орта аптап ыстығы, жер бедері ерекшеліктерімен ауысады. Бірде жасыл ойпаттарға кезіксең, ізінше бұйрат-бұйрат, жал-жал  құмды  жоталарға  жолығасың.  

Қазақстанның оңтүстік аумағында орналасқан Жамбыл, Оңтүстік Қазақстан және Қызылорда облыстарының жайылым көлемі 29 миллион гектардан асады. Табиғат – климат ерекшеліктеріне байланысты топырақ және өсімдік жамылғысы біркелкі емес. Мұнда аумағы 8 миллион гектардан асатын Мойынқұм мен Қызылқұм алқаптары жатыр [2].

Тарихи-географиялық, физикалық-географиялық ерекшеліктерге байла-нысты Қызылқұм мен Мойынқұм алқаптарында шөптесін-бұталы жайылым-дар кең тараған. Мұнда өсетін өсімдік түрлері әр алуан.

Мойынқұмда жусанды - еркекшөпті, жусанды – сексеуілді жайылымдар басым. Бағалы мал азығындық өсімдіктерге жататын жүзгін, баялыш, теріскен, изен, еркекшөп, құм жусанды, қылша, таспа, шытыршақ түрлері көп өседі.

Қызылқұм шағылында раңды – сексеуіл- жүзгінді, сексеуіл- қоянсүйекті , жусанды - сексеуіл, жүзгін-селеу-раңды жайылымдар кеңінен таралған. Өсімдіктер арасында қызылот, қияқөлең, ақселеу, түйесіңір, таспашөп, құм ебелегі, құм құмаршығы көптеп өседі, сондай-ақ сұр изен, эверсманн теріскені, қылша аракідік кездеседі.

Құмды шөлдердегі жайылымдарды жылдың барлық мезгілінде пайдала-нуға болады. Дегенмен топырақ құрылымын, өсімдік жамылғысын, су көзін ескере отырып жайылымды тиімді пайдалану мәселесінің  зор маңызы бар.

Мал шаруашылығын тұрақты дамытудың қайнар көзі табиғи жайылым болып қала бермек. Алайда, соңғы жылдары қалыптасқан жайылымды пайдалану жүйесі көп жағдайда құрғақ аймақтың ерекшеліктерін ескермей тиімсіз пайдаланды, сақтау мен пайдалану арасындағы теңестірілген қатынас сақталмады. Нәтижесінде жайылымдардың шығымдылығы азайып, тоза бастады. Кейінгі мәліметтер бойынша Оңтүстік Қазақстан облысында 3,1 миллион, Қызылорда облысында 2,7 миллион гектар жер тозған. Оның басым бөлігі құмды шөлге келеді [2].

Мал шаруашылығын дамытуда республикалық «Қазақстан 2030» ұзақ мерзімді стратегиялық бағдарламасының басты мақсаты – табиғи байлықты ұтымды пайдалану мен қоршаған ортаны қорғау негізінде тіршілік етудің аса қолайлы экологиялық ортасын қалыптастыру болып табылады. Сондықтан бүгінгі мал шаруашылығында қалыптасып отырған меншік нысандарының маңызды міндеттерінің біріне табиғи жайылымның азып-тозуын тоқтату мен шұрайлығын арттыру шараларын іске асыру жатады.

Еліміздегі мал шаруашылығын жетілдірудегі ең маңызды шешуші мәселе мал азықтық қор жасау. Оның негізі – көп жылдық мал азықтық өсімдіктерді мәдени түрде өсіру.

Оңтүстік Қазақстандағы жайылымды қайта өңдеудің ең бір тиімді тәсілі – шөлейт жерлерге ыстыққа және шөлге төзімді, азықтық және ауылшаруа-шылыққа пайдалы әрі экологиялық түрлі факторларға тиімді өсімдік түрін енгізу болып табылады. Ондай өсімдікке ағаш тектес сексеуіл жатады.

Ол ксерофитті сексеуіл (Hаloxylon аphillum) – Алабота тұқымдасына жататын ағаш тәрізді бұтақты өсімдік. Сексеуіл Орта Азия мен Қазақстанның шөлейт жерлерінде кеңінен таралған.

Зерттеулердің мақсаты мен міндеті    Бұл жұмыстың негізгі мақсаты – Оңтүстік Қазақстанның шөл далаларындағы жайылымдарға мал азықтық құнарлы шөп түрлерін мәдени түрде өсіру. Зерттеліп отырған ағаш тәрізді өсімдік – қара сексеуіл.

Жұмысты зерттеу үшін мынандай міндеттер қамтылды:

  • тәжірибе алаңқайының табиғи-климаттық жағдайын анықтау;
  • Қазақстан және Орта Азия аймақтарындағы сексеуіл түрлерінің ареологиялық және фитоценотикалық ерекшеліктерін анықтау;
  • Сексеуіл түрлерінің Қазақстанда кездесетін түрлерінің биоморфология-лық және биоэкологиялық ерекшеліктерін сипаттау;
  • тәжірибе алаңқайынан климаттық-жағдайларын зерттеу;
  • қара сексеуілдің мәдени түрдегі өсу биіктігі мен жер бетіндегі және жер асты органдарының өсу ерекшеліктері;
  • өсімдіктің құнарлылығы мен химиялық құрамын анықтау;
  • қара сексеуілдің егілген жайылымдағы технологиясын зерттеу.

Дипломдық жұмыстың жаңалықтары. Оңтүстік өңіріндегі қара сексеуілдің фитоценотикалық ерекшеліктері, биоморфологиялық және эколого-биологиялық ерекшеліктерп, жайылымды жақсарту технологиясы жасалынды. Сұрыптау нәтижесінде алынған қара сексеуілдің «Жан Сая» атты жаңа сорты шаруашылықта кеңінен пайдаланыла бастады.

Қара сексеуілдің Қазақстанның оңтүстік аридтық аймақтарындағы мәдени азықтық шөбі ретінде өсуі және мал азығын көбейту саласындағы пайдалы-лығы әрі жайылымды қорғау жолақтары анықталды.

Жұмыс көлемі және құрылымы. Дипломдық жұмыс 60 бетке копьютерлік мәтінмен терілген, кіріспеден, әдебиеттерге шолу, негізгі бөлім, қорытынды мен әдебиеттер тізімінен тұрады. Құрамына 11 кесте, 14 сурет, 68 әдебиеттер тізбесі кіреді.

 

 

             1 ӘДЕБИ ШОЛУ

 

1.1 Сексеуіл ареалы және фитоценология

 

Қара сексеуіл Балхаштың, Мойынқұм, Қарақұм, Бетпақдала, Қызылқұм-ның сор далаларында, тақырларында, Арал айналасының шөлдерінде, Батыс Тянь-Шаньда өседі [3]. Өзбекстанда, басқа да өсімдіктерге қосылып, Қызылқұмда, Амударияның төменгі жағында, Үстіртте, ферғананың орталық құм аймақтарында өседі. Ғалым Н.И.Ақжігітовтың [4] мәліметіне қарағанда, қара сексеуіл Өзбекстанда 27 ассоциацияда өседі. Олар тақыр тоғайларда, жантаққа араласып (Alhagi seudalhagi, A. sparsifolia) өседі. Қара сексеуіл қатты сорланған жерлерде, қарабарақпен (Halosachus belangeriala), сары сазанмен (Halocnemum stobilaccum) бірге өседі. Құмды жерлерде қара сексеуіл (Acanthophyllum borszowi, Calligonum leucocladum), осы тектес өсімдіктермен бірге өседі. Қара сексеуілдің қалың және биік өскен аймақтары жер асты суларына жақын жерлерге өседі, кейбір аймақтарда көпшілігі шабылып кеткен.

 

 

1.2 Қара сексеуілді  мәдени өсімдікке енгізу

 

Қара сексеуіл ағаш тектес өсімдіктердің үшінші сатысына жатады, ксерофит, гомофит, стебелоскулент, Holoxylon Bge түріне Chenopodiаcae тұқымдасына жатады. Қара сексеуіл жас кезінде – ірі ағаш тектес бұта болып өседі, биіктігі 2-3метрге дейін жетеді, толық өсіп жетілген кезіндегі биіктігі 5-7 метрге дейін барады. Сазды, құмды, сор топырақтарда, аридтық және экстроаридтық жағдайларда өседі [5, 6].

Қазақстан жерінде қара сексеуіл барлық шөл және шөлейт далаларда өсіп, Каспий теңізінен Қытайға дейін барады. Ол Қызылқұм, Мойынқұм, Сары-Ишик-отырауға созылған, және Іле жағалауының құмдарында, Арал, Қарақұм, Хоргас өзенінің жағалауында, Бетпақдала, Маңғыстау, Зайсан бөгетінде және Шығыс Балқаш маңайында өседі [6].

Қара сексеуілді үш тармаққа бөліп айтуға болады: тамыр жүйесі, діңі және ағаштың ұшар басы. Қара сексеуілдің тамыры жан-жақты болып келеді. Бастапқы тамырдан басталып, бүйір тамырлар тарайды да олардан сыпырғы тәріздес болып майда тамырлар тарайды.Тамырларының бұндай болып таралуы қара сексеуілдің жоғарғы жағына дейін ылғал апаруына көмектеседі [7].

Қара сексеуілдің ересек ағаштарының діңгегі қисық, қысқа, жарықшақты болып келеді. Қабығы ашық – сары түсті жұқа болады да, зақымданған жерлері қоңырқай болып келеді. Діңінің диаметрі негізінен 15-30 см болады [6]. Басқа өсімдіктен айырмашылығы, қара сексеуілдің діңінің көлденең кесіндісі арқылы оның жасын анықтауға болмайды, себебі бір жылдың ішінде бірнеше сақина пайда болады (5 тен де көп), оларды жылдық сақина деп атауға болмайды. Бұл айырмашылықты ғалым [8] былайша түсіндіреді: сексеуіл діңгегінің майда тамыр талшықтарының өсу шамасы шектеулі болады да оларда әдеттегі камбий болмайды. Сексеуіл діңгегінің жуандауы бірнеше камбийлердің арқасында жүзеге асады. Олардың әрқайсысы сабақтың алғашқы құрылысы тәріздес ерекше аймақтар түзеді. Сексеуіл ағашы ирек, қисық болып келеді, серпімді емес, өте қатты болады. Сексеуіл ағашын шаппайды, сындырады. Қара сексеуіл құрылыс жұмысына жарамсыз болады, оны тек отын ретінде пайдалануға болады. Қара сексеуілдің құрғақ түрінің жылуы 4642 кал. Құрғақ сексеуіл қоры 50т/га, болып жекеше экземплярлар 0,5т. дейін жетеді [9].

Сексеуілдің ұшар басы селдір болады, симметриялы болмайды. Қара сексеуілдің жыл бойына өсу биіктігі, жақсы жағдай болғанда орташа 15 см, болады, ылғалды жылдары өсу қарқыны 35-40см. жетеді, ал діңінің өсуі жылына 0,8см. болады.

Сексеуілдің өсіп жетілуі 10-20 жыл аралығында болады да, одан соң қурап сынып қалады [10]. 12-15 жылға дейін ұшар басының диаметрі орташа биіктіктен төмендеу болып, одан кейінгі жылдары бір-бірімен теңеседі де одан соң ұлғая бастайды. Ұшар басының бұл секілді ассимметриялы болуы алғашқы жылдарда аз байқалады да, 15-жылдары 0,7см-дейін жетеді [10, 11].

А.П.Стешенконың [10] айтуларына қарағанда сексеуіл вегетативтік бір жылдық және көп жылдық бұтақтар бөледі. Бір жылдық бұтақтар ассимметриялық деп аталады. Көп жылдық бұтақтар үш түрге бөлінеді: бұрынғы қалпына келтіретін бұтақтар, жалғастырғыш бұтақтар және көбейетін бұтақтар. Генеративтік бұтақтар екіге бөлінеді: 1 - арнайы бағыттағы, 2 – арнайы бағыттағы емес.

Қара сексеуілдің вегетациялық мерзімінің басталуы ауа райының климаттық жағдайына байланысты. Вегетация наурыздың бас кезінде басталады. Түйнек бүршіктерінің пайда болуы наурыз-сәуірде байқалады. Гүлдеу мерзімі сәуірде басталып 12-15 күнге созылып, айдың аяғында бітеді. Толық гүлдеген кезде ағаштың түрі, аталықтардың көбеюінен сарғыш түске енеді. Гүлдеп болғаннан соң ағаштың өсу органдарының қарқынды өсуі басталады, ассиммиляциялық бұтақтардың өсуі және жалғайтын бұтақтардың жетілуі байқалады. Мамыр айында көп жылдық сабақтары өсуін бастайды. Жаздың ыстығында климаттық қаталдығына байланысты вегетативтік бұтақтарының көп мөлшерде мүшелерін жоғалтады. Жаз мезгілінде генеративтік сабақтарында айта қаларлықтан өзгерістер байқалмайды, тамыз айының 2-жартысынан бастап, бес қанатшадан тұратын тұқымның айналасы пайда бола бастайды. Тұқымдар қазан айының ортасында жетіледі. Сексеуілдің вегетациялық мерзімі қараша айының аяғы мен желтоқсанның бас кезінде аяқталады. Ол кезде сексеуілге суық ауа-райы әсер етеді. Бұл уақытта бір жылдық бұтақтар түсіп қалады. Қара сексеуілдің вегетациялық мерзімі 250-290 күнге созылады [12, 13, 14, 15]. Жоғарыда көрсетілген мәліметтер қара сексеуілдің биологиялық және фенологиялық ерекшеліктерін сипаттайды.

Бүгінгі  таңда  сексеуіл орман  қорының  көлемі  кейінгі 10 жылда  сексеуіл екпе  ағаштарының  жалпы  ауданы 591,2  мың  гектарға  көбейді. Бұл  негізінен  сексеуіл  ормандары  аумағында,  ағашы  кесілген  жерлерде, сексеуілдің  табиғи  ұрықтануына  көмектесу  шаралары  мен  өздігінен  жетілу барысына, бақылау жұмыстарын жолға  қойғандықтан  болды. Ормандану дәрежесін төмендетпей орман қоры жерлерінде сексеуіл тұқымдарын себу арқылы оның көлемін арттырылды. Сексеуіл ормандарының молаюына        Қазақстан Үкіметінің 1999 жылғы 29 сәуірдегі  «Сексеуіл  ормандарын  сақтау  туралы» қаулысына сәйкес сексеуілді кесуге тыйым салынған.

 

 

1.3  Өсімдік жамылғысы

 

Эдафикалық жағдайлардың әртүрлі болуы, аридтық зонадағы климат өзгерістері өсімдіктердің де әр түрлі формада болуына  әкеледі. И.В.Поповтың  Қазақстанның аридтық жағдайларындағы өсімдік жамылғысының заңдылығы туралы жазылған «Оңтүстік Қазақстан мен Орта Азия өсімдіктері», «Қазақстандағы өсімдік жамылғысы» еңбектерінде [16] т.б. орталық аймақтағы өсімдік жамылғылары көбінесе эфемерлік, жусанды- эфемерлік болып келетіні айтылады [17, 18]. Тәжірибе танабының ландшафты құмдақтан балшықты қатпарларға ауыса келе әр түрлі шөл батпақты жер өсімдіктерінің өсуіне жағдай жасайды. Ол жерде, ферула, астрагала, жусан, хрозофоры, қосмүшелік т.б. өседі.

Дегенмен «Бақтөлең» тәжірибе танабының негізгі өсімдік жамылғысы-эфемерлер (1-сурет).  Бұл өсімдіктер көктемде түсетін ылғалдың аздығына байланысты вегетациялық мерзімінің көктемнің аяғында, кейде жаздың басында аяқталғанына төзімді және соған бейімделген. Жиі кездесетін өсімдіктер түйе тікен (lapula spinocarpis), poraz сөмкелі (Ceratocarpus arenarins), шөл бурачогі (Aiyssum desertorum), павлин қызғалтағы (Papaver croceum), шығыс мортугі (Eremopyrum orientall) түркістан малькольмиясы (malkolmia turkostanica), костерлар (bromus), зизифора душецевидная (ziziphora clinopo-dioides), астрогал жіңішке сабақты (astrogalus filicaulis), т.б. көктемде-жазда вегетацияланатын өсімдіктер. Тағы да хрозофора (chrozopora), жіңішке горанин (horaninovia ulicina), гиргенсония (gurgensohnia opostiflora)  және басқа да бір жылдық өсімдіктер. Құрғақшылық болған жылдарда вегетациясы ұзаққа созылатын бір жылдық мақта тәріздес (zachonophullum gossupinum) киіз жапырақ пайда болады. Өсімдіктер жамылғысын жасауда көпжылдық шөптесін өсімдіктер орасын зор роль атқарады. Ол өсімдіктердің вегетация мерзімі де биоморфологиялық құрылымы да бір-біріне ұқсамайды. Олардың арасындағы негізгілері эфемеройдтар.

Негізгілеріне жататындар: қоңырбас (poa bulbosa),  шырмауық (carev), (zagea stipitata), эремурус (eremurus stenophullus), лютиктер (panunculus), тюльпандар (tupula), иристер (iris sonsorica), кузиния (сousinia),  селеу (stipa lessingiana) т.б. Сабақтары жуан сасық сасырлар, кеурек кездеседі, (ferulla

 

 
  P1090497
 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

1-сурет. «Бақтыөлең» тәжірибе танабындағы негізгі өсімдік

жамылғысы – эфемерлер

 

 

assa-foltida) және (rhlum tatarski). Көпжылдық өсімдіктерден вегетациялық мерзімі ұзақ астрагалдар бар (astragalus). Ақ және сұр жусандар төбешік етектерінде кейде тұтас, кей жерлерде сирек болып өседі. Тәжірибе танабынан сәл алыстау жерде нығыздалған құм төбешіктерде жүзген шөбі (callogonum), теріскен (Furotia ceratoides), шоған (aellinia subaphulla) өседі. Көп жылдық тұрақты өсімдіктермен қатар танапта бір жылдық арам шөптер де көптеп кездеседі. Оларға жататындар: Паульсен сорасы (salsola Paulseni), бүрген (Artemisia scoparia), адыраспан (peganum harmala), сафора (zaebelia alopecuroides), гелиотроп (heliatropium argusiodes) т.б. Тәжірибе территорияда тек қана әр түрлі өсімдік түрлері ғана емес, өсімдік топтары да бар. Олар өз алдына жайылым бедерін айқындайды, жайылымның құнарлы азықтық дәрежесін көтереді. Қазақстанның тау етектеріндегі жазықтарында көбінесе эфемерлі, жусанды-эфемерлі жайылымдар кездеседі. Көктемде көптеп өсіп шығатын өсімдіктер дүниесі бұл жайылымды көктемнен бастап күзге дейінгі аралықта қалыпты жағдайда ұстап тұра алады. Бірақ олардың жылдық өнімділігі төмен 1,5-3,0 ц/га [19, 20]. Бұл жайылымдардың басқалардан айырмашылығы азықтық өсімдіктерге кедей, бұталы және жартылай бұтақты өсімдіктердің аз болуы бұл жердің флорасының толық емес екендігін көрсетеді. Бұл жердегі қоршаған ортадағы табиғат ресурстары өсімдіктердің өсуі үшін толық игерілмеген деген қорытынды жасауға болады. Теріскен шөбі табиғаттың қатал жағдайына төзімді, көп жылдық жақсы жайылым, құнарлы мал азығы, шаруашылыққа өте тиімді шөп. Бұл қорытынды теріскен шөбінің тек төзімді ғана емес оның өте бағалы азықтық шөп екендігін көрсетеді.

Кейінгі жылдары ғалымдардың зерттеуінде олардың медицина саласында дәрілік өсімдіктер ретінде жүрек-талма, қатерлі ісіктерді емдеуде, қабыну, сары-ауру сияқты өте жаман ауруларда қолданатынын дәлелдеген.

Оңтүстік Қазақстанда екпе жайылымдар жасау жүйесі шөл және шөлейт жерлерде шаруашылық маңызды іс. Өсімдіктің әр түрлі өмірлік кезеңіндегі мәдени агрофито қауымдастықтың  негізінде қысқа мерзімдік төмен топтағы жайылымды, ұзақ мерзімдік жыл бойына пайдаланатын жайылымға айналды-руға болады. Соның ішінде Таспа туыстарынан, турчаниндік, түлкіше, имек, домалақбас, Сиверса Северцова түрлерін айырықша айтуға болады. Қазақстанның оңтүстік аймағында С.Әбдіраимов жетекшілігімен жүргізілген алғашқы зерттеулер нәтижесі оңтүстік аймақта өсетін изен, теріскен, сексеуіл түрлерін өсіруге болатынын көрсетті. Кейінгі жылдары жүргізілген тәжірибелер оңтүстік аймақта шоған, күйреуік, қараматау, жусан және т.б. түрлерді екпе жайылымдар, табиғи жайылымды қорғайтын алқаптар жасауға пайдалану мүмкіншілігі орасан екенін анықтады

Құрғақшылық аймақта өсетін жабайы мал азықтық өсімдіктерді зерттеу жұмысы кең көлемде жүргізілді. Мұның өзі түрлі ботаникалық-географиялық аймақта мал азықтық өсімдіктердің бейімделген түрлерін іріктеп алуға, жергілікті жердің топырақ-климат жағдайына үйлесімді келетін егіп-өсіру тәсілдерін анықтауға мүмкіндік берді.

Орталық Қазақстанда табиғи жайылымдарды жақсартуға бағытталған алғашқы зерттеулердің нәтижесінде изен, теріскен, жусан, шеркез (қарабарқын), сексеул, жүзгін түрлері іріктеліп, өндірісте қолданыла бастады. Өткен ғасырдың 60-жылдарында жүргізіле бастаған зерттеу жұмыстарының дені көпжылдық шөптесін, жартылай бұта, бұта және ағаш тектес өсімдіктерді құрғақ аймақтың түрлі экологиялық жағдайларында өсіп-даму ерекшелік-теріне, оларды егіп-өсіру тәсілдеріне бағытталды. Қазақстанның аридтық жағдайларындағы өсімдік жамылғысы көбінесе эфемерлік, жусанды – эфемерлік болып келеді. Тәжірибе танабының ландшафты құмдақтан балшықты қатпарларға ауыса келе әр түрлі шөл батпақты жер өсімдіктерінің өсуіне жағдай жасайды. Ол жерде, ферула, таспашөп,  жусан, жұлдызшөп, т.б. өседі.

«Бақтөлең» тәжірибе танабының негізгі өсімдік жамылғысы – эфемерлер мен эфемероидтар. Бұл өсімдіктер көктемде түсетін ылғалдың аздығына байланысты вегетациялық мерзімінің көктемнің аяғында, кейде жаздың басында аяқталғанына төзімді және соған бейімделген. Жиі кездесетін өсімдіктер түйе тікен (lapula spinocarpis), қалталы ебелек (Ceratocarpus arenarins), шөл бурачогі (Alyssum desertorum), павлин қызғалтағы (Papaver рroceum), шығыс мортығы (Eremopyrum orientall), түркістан шатыры    (Malkolmia turkostanica), қоңырбас (Bromus), киікоты (Ziziphora clinopodioides), жеке жапырақты таспашөп (Astragalus filicaulis), қасқыржем (Diarthron vesuculosum) т.б. көктемде – жазда вегетацияланатын өсімдіктер. Тағы да хрозофора (Chrozopora), сораң (Horaninovia ulicina), саған (Qirgensohnia opostiflora) және басқа да бір жылдық өсімдіктер. Құрғақшылық болған жылдарда вегетациясы ұзаққа созылатын бір жылдық мақта тәріздес киіз жапырақ пайда болды, войлочнолист хлопковидный (Zachonophullum gossupinum). Өсімдіктер жамылғысын жасауда көпжылдық шөптесін өсімдіктер орасан зор роль атқарады. Ол өсімдіктердің вегетация мерзімі де  биоморфологиялық құрылымы да бір-біріне ұқсамайды. Олардың арасындағы негізгілері эфемеройдтар.

Негізгілеріне  жататындар: пиязшықты қоңырбас (Poa bulbosa), раң (Careх), қазпияз (Zagea stipitata), жіңішке жапырқаты шырыш (Eremurus stenophullus), сарғалдақтар (panunculus), қызғалтақтар (tupula), құртқашаш (iris soncorica), көбеңқұйрық (cousinia), боз (stipa lessingiana) т.б. Сабақтары жуан сасық сасырлар, кеурек кездеседі. (ferulla foltida) және татар рауғаш (rhlum tatarski). Көпжылдық өсімдіктерден вегетациялық мерзімі ұзақ таспашөптер бар. (astragalus). Ақ және сұр жусандар төбешік етектерінде кейде тұтас, кей жерлерде сирек болып өседі. Тәжірибе танабынан сәл алыстау жерде нығыздалған құм төбешіктерде жүзген шөбі (callogonum), теріскен (Kraschinikovia ceratoides), шоған (aеllinia subaphulla) өседі. Көп жылдық тұрақты өсімдіктермен қатар танапта бір жылдық арам шөптер де көптеп кездеседі. Оларға жататындар: Паульсен сораңы (salsola Paulseni), бүрген (artemisia scoparia), адыраспан (peganum harmala), есекмия (zaebelia alopecuroides), аққурай (heliatropium argusiodes) т.б. Тәжірибе территориясын әр түрлі өсімдік топтары да бар. Олар өз алдына жайылым бедерін айқындайды, жайылымның құнарлы азықтық дәрежесін көтереді. Қазақстан-ның тау етектеріндегі жазықтарында көбінесе эфемерлі, жусанды – эфемерлі жайылымдар кездеседі. Көктемде көптеп өсіп шығатын өсімдіктер дүниесі бұл жайылымды көктемнен бастап күзге дейінгі аралықта қалыпты жағдайда ұстап тұра алады. Бірақ олардың жылдық өнімділігі төмен 1,5-3,0 ц/га Бұл жайылымдардың басқалардан айырмашылығы азықтық өсімдіктерге кедей, бұталы және жартылай бұтақты өсімдіктердің аз болуы бұл жердің флорасының толық емес екендігін көрсетеді. Бұл жердегі қоршаған ортадағы табиғат ресурстары өсімдіктердің өсуі үшін толық игерілмеген деген қорытынды жасауға болады.

Осы мәселеге орай жайылымды мерзімдік емес тұрақты ету үшін, жайылымдағы өсімдік жамылғысының түрін көбейту, көп жылдық құнарлы азықтық өсімдіктерді егіп табиғи ресурстарды пайдалану қажет.

Мал шаруашылығының негізгі азықтық базасы табиғи жайылымдар. Олар шөл және жартылай шөлейт далалардың 29,0 млн. га жерін алып жатыр. Бұл жайылымдарда жыл сайын 3,3-3,4 млн. бас мал жайылады. Бірақ, табиғи жайылымдардың түсімі әр жыл сайын әр түрлі болып келеді де, мал шаруашылығына қажетті құнарлы шөпті өз дәрежесінде бере алмайды. Кейінгі жылдары шөл және шөлейт далаларға азықтық шөптерді мәдени түрде егу қолға алына бастаған. Шөл өсімдіктерінің ішіндегі азықтық құнары жоғары әрі табиғаттың қолайсыз  жағдайларына төзімдісі теріскен, изен (Kochia prostrata (L) Schrad). Бірақ бұл шөпті Оңтүстік Қазақстанның шөл далаларында егу әлі де болса жеткілікті түрде жүргізіліп жатқан жоқ.

Осы мәселеге орай жайылымды мерзімдік емес тұрақты ету үшін, жайылымдағы өсімдік жамылғысының түрін көбейту, көп жылдық құнарлы азықтық өсімдіктерді егіп табиғи ресурстарды пайдалану қажет [21, 22].

 Бұл өсімдіктің көп түрлерінің ішінен, Мойынқұм құмдарында өсетін құм  шыбықтары ғана мәдени түрге енгізілген. Оңтүстік Қазақстанның таулы беткейлерінде теріскенді егіп тәжірибе жасалып жатыр. Бірақ, бұл өсімдіктің эколого-биологиялық және шаруашылыққа бағалы азықтық жағдайы әлі де болса кітап беттерінде толық жазылмай жатқаны мәлім.

 Бұл жұмыстың мақсаты жайлым өсімдіктерінің әр түрлі табиғаты және оның ғылыми тұрғыдан  қарағандағы жоғарғы сапалы мал азықтық өсімдік екендігін анықтап зерттеу және  агротехникалық жағдайларға төзімділігін анықтау.

 Түрлі экотип түрлерінің бір-бірінен салыстырмалы биологиялық ерекшеліктерін: тамыр системасы, тұқымының зертханалық және далалық өсуі, себу мерзімі, тұқым егу мөлшері, баптап күту, төзімділігін, жалпы ауа – райы құрылысына бейімделуі қандай екендігін зерттеу.

 

 

1.4  Оңтүстік Қазақстанның физикалық климат жағдайы

 

Оңтүстік Қазақстан климаты континентальды болып келеді. Мұнда климат тәулікте және жыл бойында өзгеріп тұруымен, бірден ыстық және суық болуымен, ылғалдың көп түсуімен және құрғақшылық болуымен ерекшелінеді. Күн қызу ұзақтығы 3000 сағ. дейін болады. Қыста және жазда ауаны қалың бұлт жауып тұрмайды. Оңтүстік Қазақстан облысының климаты мұхит пен теңіздерден алыс орналасуына байланысты құрғақ және ыстық болып келеді.

Біздің зерттеулеріміз Оңтүстік-Батыс ауыл шаруашылығы ғылыми-өндірістік орталығының жазық шөлдегі «Бақтыөлең» тәжірибе жайында  және тау бөктеріндегі жауын-шашынмен жартылай қамтамасыз етілген тәлімі аймақтағы физиологиялық кешенде 2011-2012 жылдары жүргізілді.

«Бақтыөлең» тәжірибе жайы (2-сурет). Оңтүстік Қазақстан облысы, Отырар ауданына қарасты «Қожатоғай» ауыл аймағынан солтүстікке қарай 5 километрдей қашықтықта орналасқан. Жер бедері жазықтау, солтүстіктен оңтүстікке қарай созылған құм төбешіктері кездеседі.

Облыс орталығы Шымкент қаласының батыс жағында Бадам өзенінің оң бет аңғарында орналасқан физиологиялық кешеннің (3-сурет) жер бедері тегіс және солтүстікке қарай бірте-бірте көтеріліп ойлы-қырлы жазықтарға ұласады.

 

 

 
 
 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

2-сурет. «Бақтыөлең» тәжірибе жайы

 

 
 
 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

3-сурет. Физиологиялық кешен

 

Физикалық-географиялық аудандастыру бойынша [23]  «Бақтыөлең» тәжірибе жайы шөл ландшафттық аймақтың Сырдариямаңы провинциясына қарасты Шардара-Мырзашөл аймағы, ал Физиологиялық кешен Арыс ауданы аймағында жатыр (4-сурет).

Климаты.  М.И.Семенова [24] Оңтүстік Қазақстанның шөл аймағының климаты күн сәулесінің молдығымен, оң температура қосындысының жоғары келуімен және жауын-шашынның басым бөлігі қыс-көктем айларына тура келуімен ерекшелетінін атап көрсеткен. А.А.Пузырева  Оңтүстік Қазақстанның климатын аудандастыру кезінде жазық шөл және тау бөктеріндегі жартылай қамтамасыз етілген тәлімі жерлер Қаратаумаңы – Қызылқұм облысына жатқызылған. Бұл аумақтың ауданы 104 мың шаршы километр немесе 10,1 млн гектар жерді алып жатыр. Жылдық радиация мөлшері 140-150 ккал/см2.

 

 
 
 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

32 б – Шардара-Мырзашөл ауданы

32 в – Арыс ауданы

 

4-сурет. Тәжірибе жайларының физикалық-географиялық аудандар

 

 

Теңіз деңгейінен 215 м орналасқан «Байырқұм» ауа райы бекетінің 2011 жылғы келтірілген деректері бойынша жазық шөлдің 11,80С болса, 2012 жылғы деректе 12,10С, «Шымкент» бекеті бойынша тау бөктері жағдайында 2011 жылғы мәліметте 11,80С, 2012 жылғы мәліметте 11,90С көтерілген. Жауын-шашын мөлшерінің де жоғарлағаны байқалған. Егер «Байырқұм» бекетінің 2011 жылғы мәліметінде  жылдық жауын-шашын мөлшері 206 мм болса, 2012 жылғы мәліметте  243 мм, «Шымкент» бекеті бойынша тиісінше 488 және 582 мм құраған. Бұдан шығатын тұжырым, кейінгі жылдары жауын-шашынның мол түсуі байқалады. Ерекшелігі оның маусымдық түсуінің өзгермеуінде болып табылады. Бұл тұрғыдан алғанда жауын-шашын мөлшерінің басым бөлігі 76-84% қыс-көктем айларына, яғни  таспа туысының  негізгі өсіп-даму кезеңіне тура келеді. Мысалы, 2011 жылғы келтірілген деректер бойынша «Байырқұм» бекетінде жылдық жауын-шашынның қыс айларына 92, көктемге-82, жазға-6, күзге-26мм, «Шымкент» бекетінде тиісінше 156, 185, 23, 84 мм келеді, ал 2012 жылғы деректер бойынша «Байырқұм» бекетінде маусымдарға тиісінше 95, 97, 13 және 38 мм,  «Шымкент» бекетінде – 220, 227, 30 және 105 мм келген. Осылайша, екі бекетте де жауын-шашынның маусымдық ерекшелігі сақталған. Бұл заңдылық тәжірибе жүргізген жылдары да негізінен сақталды. Дегенмен ауа райында кейбір құбылыстар болғанын атап өтуіміз керек.

Зерттеу жылдары 1-кестеде келтірілген мәліметтерден байқалғаны жазық шөл жағдайында жауын-шашынның жылдық мөлшері зерттеу жылдары кезінде өте көп ауытқыған. «Бақтыөлең» тәжірибе жайынан 7 км шақырымдай батыс жақта орналасқан «Байырқұм» ауа райын тексеретін бекеттің мәліметі бойынша жауын-шашынның 2012 жылы құрғақты келіп 142,6 мм жауын-шашын түскен. Бірақ, бір ерекшелігі жауын-шашынның басым бөлігі I-III айларға тура келеді. Қалған айларда жауын өте аз түскен. Жауын-шашынның мол түсуі 1998 жылы байқалды. 312,5 мм жауынның 224,2 мм, яғни 71% XI-IV айларында түскен. Бұл жылы мамыр-маусым айлары өсімдіктердің өсуіне  өте қолайлы болды. Мұндай жағдай 2011 жылы да байқалған болатын. 2012 жылдың наурыз айы құрғақты келді, бар жоғы 4,7 мм жауын-шашын түскен, сонымен қатар салқын болды. Сәуір-мамыр айлары жаңбырлы болғанымен сәуірдің 17-19 жұлдызындағы үсік табиғи және тәжірибе жайындағы өсімдіктердің дамуына кері әсерін тигізді. Жоғарғы кестеден көрінгендей қыс және көктемнің алғашқы айларындағы ауаның айлық орташа салыстырмалы ылғалдылығы 63-85% аралығында ауытқыған. Мұның өзі өсімдіктерінің  жақсы өсуіне мүмкіндік туғызды.

Тау бөктері жазығында орналасқан «Шымкент» бекетінің мәліметі бойынша 2011-2012 зерттеу жылдары кезінде жауын-шашынның жылдық мөлшері 447,8 мм болды (2-кесте).

Жалпы алғанда, тау бөктерінің ылғалмен жартылай қамтамасыз етілген тәлімі жеріндегі климат көрсеткіштері жазық шөлге қарағанда көп айырмашылығы бар. Демек, бұл зерттеуге қамтылған өсімдіктердің өсіп-дамуының да айырмашылығы болады, яғни айтқанда олардың тіршілігінің ауқымдығын анықтауға мүмкіндік береді деген сөз [24].

Топырақ жамылғысы. Шөл аймақтың физикалық-геогрфиялық жағдайының біркелкі болмауы мұнда түрлі топырақ түрлерін қалыптастырған. А.Н. Байрашев [25]  кезінде Қазақстанның оңтүстігі мен оңтүстік-шығысында жайылымды түбегейлі жақсарту кезінде топырақтың он төрт түрімен жұмыс істеуге тура келеді деп атап өткен болатын. Мұны, Оңтүстік Қазақстан облысының жамылғысын жан-жақты зерттеген Г.А.Жихарева, А.Б.Құрманғалиев, А.А. Соколов  еңбектерінен де көруге болады [26].

 

 

 

 

 

1-кесте. «Байырқұм» метеобақылау бекетінің зерттеу жылдары кезіндегі  жауын-шашын мөлшері және ауа температурасы туралы мәліметтері

 

Жылы

айлар

Жылдық орташа тем-пературасы

I

II

III

IV

V

VI

VII

VIII

IX

X

XI

XII

2011

0,7

-2,5

9,1

16,6

21,1

27,1

28,1

25,7

0,6

15,9

3,8

2,2

12,3

2012

-4,8

-4,2

10,2

16,8

22,5

27,5

28,3

27,3

25,4

12,1

1,5

2,3

13,8

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

2011

39,6

7,2

24,7

53,1

26,9

6,6

0,0

1,2

0,0

1,7

5,5

2,9

169,4

2012

42,0

61,1

33,8

26,5

35,5

7,4

18,0

6,6

0,0

20,8

21,2

39,6

312,5

Ауаның орташа айлық салыстырмалы ылғалдылығы, %

2011

85,0

70,0

63,0

71,0

51,0

36,0

34,0

34,0

38,0

36,0

69,0

84,0

 

2012

80,0

85,0

80,0

75,0

56,0

49,0

34,0

28,0

27,0

38,0

64,0

74,0

 

 

 

 

2-кесте. «Шымкент» метеобақылау бекетінің зерттеу жылдары жауын-шашын мөлшері және ауа температурасы мен ылғалдылығы туралы мәліметтері

 

Жылы

айлар

Жылдық орташа темпера-турасы

I

II

III

IV

V

VI

VII

VIII

IX

X

XI

XII

Орташа айлық температурасы, С0

 

2011

3,5

2,3

5,9

11,7

16,7

22,1

25,5

25,8

20,6

14,9

6,7

0,8

13,0

2012

-3,1

2,8

9,7

14,7

22,8

26,5

25,8

25,0

20,6

12,0

8,8

2,5

14,0

 

Айлық жауын-шашын мөлшері, мм

жылдық жауын-шашын мөлшері

2011

68,4

127,5

104,0

163,4

78,6

16,1

9,6

0

0

13,0

11,5

97,3

689,4

2012

41,4

132,0

139,7

57,1

150,8

34,7

3,8

0

0

66,4

141,3

102,9

869,9

Ауаның орташа айлық салыстырмалы ылғалдылығы, %

2011

75

67

62

56

42

30

34

34

35

59

73

71

 

2012

74

75

74

66

63

59

69

42

34

38

50

77

 

 

 

 

Жалпы «Бақтыөлең» тәжірибе жайының топырағы ашық боз, физиологиялық кешендікі қалыпты боз топырақ аймағына қарайды.

«Бақтыөлең» тәжірибе жайының топырағы құмдауытты, түйіршікті емес. Олай болатын себебі мұндағы табиғат жағдайы жауын құртының тіршілік етуіне мүмкіндік бермейді. Топырақ кескінің сипаттамасы төмендегідей;

А қабаты  0-7 см – шымды, құмдауытты, тозаңды – қабыр шақты, қоңырқай-сұр, аздап тығыздау.

В1 қабаты   7-23 см – сұрлы-ақшылды-қоңырқай, аздап тығыздау, қалың тараған тамырлар, карбонат дағы байқалады.

В2 қабаты 23-53 см – сұрлау тығыздау, құмдауытты, карбонаты көзшелер сирек, жеке тамырлар кездеседі.

ВС қабаты 53-80 см – ақшыл-сұрлау, кесекті, сирек жайылған карбонат дақтары бар ауыспалы қыртыс.

Ск қабаты 80-110 см – гипспен қаныққан құба-сарғыш-қоңыр, жеңіл саздақты қабат.

С1 қабаты 110-168 см – құба сары, қиыршықтасты, тығыз қабат

С2 қабаты 118-200 см – жыныс қыртысына ауысатын қабат, гипстің жаңа құрылымдары байқалады, төменгі қабаты ақшыл, аздап тығыздау, орташа саздақты.

Тәжірибе жайының негізгі таралған құмдауытты боз сұр топырақтың жоғарғы қабатында Топырақтану институтының мәліметтері бойынша қарашірік мөлшері 0,32-0,79% аралығында ауытқиды (3-кесте). Бұл топырақ-тың бір ерекшелігі 1,2 м дейінгі тереңдікте тұздар қосындысының азығы – 0,043-0,181%. Кестеден көрінгендей тұздар қосындысының жоғарғы көрсет-кіші топырақтың төменгі қабаттарына тән 0,548-0,727%. Топырақ реакциясы сілтілі (РН 8,8-8,9).

4-кестеде келтірілген көрсеткіштер нәтижесі тәжірибе жайы топырағының механикалық құрамы құмдауытты екенін көрсетеді. 0-125 см қабаттағы құмға жататын көлемі 1,0-0,25 мм түйірлердің мөлшері 5,0-7,9%, 0,25-0,05 мм – 34,3-65,3%мм аралығында ауытқиды. Ең жоғарғы көрсеткіштері топырақтың 0-31 см қабатында байқалады. Төменгі қабаттарда олардың  мөлшері тиісінше 1,0-3,2 және 26,2-31,8% төмендеген. Керісінше топырақтың шаңға жататын 0,01-0,005, 0,005-0,001 мм және сазды немесе қорысты (лайлы) <0,001 бөлігінің мөлшері төменгі қабаттарда көбейеді. Жоғарғы қабаттарда, әсіресе 0-10, 11-21 см қабаттарда <0,01 түйірлердің мөлшері тиісінше 10,9 бен 7,6% ғана құрайды.

Физиологиялық кешеннің топырақ кескінінің генетикалық қабаттары айқын білінеді және жауын құртының әсері байқалады. Жоғарғы А қабаты бір-бірінен айырмашылығы анық екі қабатқа бөлінеді.

А1 қабаты 0-15 – шымды, мол тамырлы сұр, құба дақты қабат-қабаттау  және кесекті.

А2 қабаты 15-30 см  - тығыз, аз тамырлы, ашық сұр, құба дақты, кесекті-түйіршікті.

В1 қабаты    30-45 см – құбалау – ашық сұрлы, карбонат көгі кездеседі, түйіршікті.

 

 

 

 

 

3-кесте. «Бақтыөлең» тәжірибе жайындағы құмдауытты боз сұр топырақтың құрамындағы ерітінді заттардың мөлшері (мамыр, 2012), пайыз есебімен

 

Топырақ қабаты, см

Қарашірік

Тұздар қосындысы

Сілтілігі

CIi

SO4ii

Cai

Mgii

HCO3ii

CO3ii

0-10

0,79

0,043

0,022

жоқ

0,003

0,005

0,005

0,001

11-21

0,32

0,075

0,027

-

0,015

0,009

0,007

0,001

21-31

 

0,061

0,029

0,001

0,008

0,006

0,007

0,002

31-41

 

0,072

0,026

жоқ

0,017

0,003

0,007

0,001

41-51

 

0,046

0,024

-

0,003

0,006

0,006

0,001

58-68

 

0,040

0,024

-

0,003

0,002

0,005

0,001

85-95

 

0,092

0,002

0,002

0,004

0,018

0,005

0,001

115-125

 

0,181

0,037

0,004

0,043

0,042

0,003

0,003

145-155

 

0,548

0,029

0,002

0,130

0,196

0,006

0,006

175-185

 

0,727

0,019

жоқ

0,171

0,292

0,016

0,012

210-220

 

0,649

0,015

-

0,147

0,271

0,028

0,012

 

  4-кесте. «Бақтыөлең» тәжірибе жайындағы құмдауытты боз сұр топырақтың механикалық құрамы  (мамыр, 2007)

 

Топырақ қабаты, см

Түйірлер көлемі, мм (пайыз есебінен)

1,0-0,25

0,25-0,05

0,05-0,01

0,01-0,005

0,005-0,001

0,001

0,01

0-10

7,7

62,1

19,3

4,5

2,4

4,0

10,9

11-21

7,8

65,3

19,3

1,2

2,0

4,4

7,6

21-31

7,9

57,0

19,4

2,7

8,8

4,2

15,7

31-41

7,1

55,0

20,0

5,3

7,2

5,4

17,9

41-51

7,4

52,5

21,5

6,2

5,5

6,9

20,6

58-68

6,7

42,9

28,9

7,7

8,1

5,7

21,5

85-98

5,0

34,3

29,3

4,9

14,6

11,8

31,3

115-125

7,0

45,2

24,5

4,7

7,7

10,9

23,3

145-155

2,9

31,8

35,2

10,4

7,9

11,8

30,1

175-185

1,0

26,2

36,7

7,8

12,3

16,0

36,1

210-220

3,2

27,7

37,2

12,0

8,5

11,4

31,9

 

 

 

 

В2 қабаты 45-70 см – сұрлы-ашық қуысбалы, карбонат зеңінің дақтары тараған, тығыз.

ВС қабаты 70-90 см – құба қыртысты, карбонат көгі тараған, түйіршікті – жаңғақ ұқсастау.

С1 қабаты  90-110 см – ақшыл дақты карбонатты сары, тығыз

С2 қабаты 110-140 – ашық-сары, лай дақтары басталады.

Топырақтың жоғарғы қабатындағы қарашірік мөлшері 5-кестеде келтіріл-гендей 0,94-1,25%, яғни боз сұр топыраққа қарағанда 1,6-3,0 есе жоғары. Тұздар қосындысы 0,059-0,110% аралығында ауытқиды. Топырақ реакциясы (РН) 6,6-7,4 аралығында, демек бейтарап ортаға жақын.

 

5-кесте. Физиологиялық кешен жайындағы саздақты қалыпты боз топырақтың механикалық құрамы

 

Топырақ қабаты, см

Түйірлер көлемі, мм (пайыз есебінен)

1,0-0,25

0,25-0,05

0,05-0,01

0,01-0,005

0,005-0,001

0,001

< 0,01

0-10

1,29

54,68

22,16

5,43

11,05

5,39

21,87

10-20

1,44

57,72

19,91

5,72

9,22

5,99

20,93

20-30

0,65

53,99

22,80

6,51

9,60

6,45

22,56

30-40

0,57

56,36

20,01

6,57

8,37

8,12

23,06

40-50

0,41

56,42

19,52

6,12

9,43

8,10

23,65

50-60

0,52

55,41

20,86

5,01

9,49

8,71

23,21

60-70

0,61

55,85

21,24

6,17

7,83

8,30

22,30

70-80

0,66

56,00

20,69

5,60

8,33

8,72

22,65

80-90

0,45

58,10

18,43

5,32

8,71

8,99

23,02

90-100

0,56

56,35

20,73

4,58

9,04

8,74

22,36

 

Бұл топырақтың механикалық құрамының ерекшелігі көлемі 1,0-0,25 түйірлердің аздығы және 0,25-0,05 мм, 0,05-0,01 мм және 0,01мм-ден кіші түйірлер қосындысы көрсеткіштерінің топырақ қабаттары бойынша көп өзгермейтіндігі. Егер боз сұр топырақтың 0-20 см қабатында 1,0-0,25 мм түйірлердің мөлшері 7,7-7,8% болса, қалыпты боз сұр топырақта – 1,29- 1,44%  ғана болады (6-кесте). Төменгі 1 метрге кейінгі қабатта олардың көрсеткіші ашық боз сұр топырақта 5,0-7,9%, қалыпты боз сұр топырақта – 0,14-0,66%, аралығында ауытқыған. Кестеден көрінгендей құм құрамына жататын 0,25-0,05 мм түйіршіктер мөлшері анықталған бір метр қабатта 54,68-57,72% аралығында, яғни ауытқуы өте төмен. Мұндай жағдай 0,05-0,01 және 0,01-0,05 мм түйіршіктерде де бақалды. Жалпы алғанда физиологиялық кешеннің топырағы механикалық құрамы тұрғыдан жеңіл саздақты қалыпты боз сұр топыраққа жатады.

 

 6-кесте. Физиологиялық кешен жайындағы саздақты қалыпты боз топырақтың химиялық қасиеттері

 

Топырақ қабаты

Қара- шірік

Сілтілі

Cli

SO4ii

Ca

Mg

Na+K

Тұздар қосындысы

HCO3ii

CO3ii

0-10

1,25

0,043

Жоқ

0,007

0,014

0,012

0,002

0,009

0,088

10-20

0,94

0,043

-//-

0,007

0,029

0,010

0,002

0,018

0,110

20-30

 

0,043

-//-

0,007

0,019

0,010

0,002

0,014

0,095

30-40

-

0,043

-//-

0,007

0,014

0,008

0,004

0,012

0,088

40-50

-

0,043

-//-

0,004

0,019

0,010

0,004

0,009

0,088

50-60

-

0,037

-//-

0,007

0,024

0,008

0,006

0,009

0,095

60-70

-

0,037

-//-

0,011

0,019

0,012

0,002

0,012

0,095

70-80

-

0,031

-//-

0,005

0,007

0,006

0,002

0,007

0,059

80-90

-

0,031

-//-

0,005

0,007

0,004

0,002

0,009

0,059

90-100

-

0,031

-//-

0,004

0,010

0,0080

0,002

0,005

0,059

 

Тәжірибе жұмыстары жүргізілген алқаптардың топырақ жамылғысы құнарлығы, химиялық және механикалық құрамы жағынан бірдей емес екендігі анықталды.

Жалпы шөл аймақтың өсімдік түрлерін жан-жақты зерттеген және олардың тіршілік нышандары анықталған. Бір ерекшелігі табиғи жайылымдардағы Өсімдіктердің басым бөлігі өсіп-дамуы күз-қыс-көктем кезінде өтетін эфемер және эфемероид тіршілік нышандарына жатады. Сондықтан да 1982 жылы жарық көрген Қазақ ССР атласында  тәжірибе жүргізілген жерлердің өсімдік  жамылғысы қияқөлеңді – қоңырбасты және қоңырбасты – қияқөлеңді эфемероидты түрлеріне жатқызылған. Ал соңғы жылдары жүргізілген жұмыстардың нәтижесі бойынша «Бақтыөлең» тәжірибе жайының өсімдік жамылғысы гүлқайыр және көбенқұйрық аралас эфемероидты – жусанды, физиологиялық кешендікі – эфемерлі – эфемероидты – жусанды – қоңырбасты жартылай саванналық қамтыған аймақтарға қарайды.

Біздің жүргізген көп байқаулардың нәтижесінде «Бақтыөлең» тәжірибе жайында саздақты және құмды  жерлерде өсетін өсімдіктер, ал физиологиялық кешенде саздақты аймақтарда  кездесетін түрлердін басымдау келетіні анықталды.

 «Бақтыөлең» тәжірибе жайындағы өсімдіктер түрлерінің басым бөлігі оңтүстік шөлге тән эфемерлерден тұрады. Бұлардың өсіп-дамуы күзге дейін барады.

Тәжірибе жайындағы басым (доминант) тіршілік түріне эфемероидтар, яғни көпжылдық, бірақ өсіп-дамуы эфемерлер сияқты жаздың бас кезінде аяқталатын шөптесін және жартылай бұталар жатады.

Физиологиялық кешеннің өсімдік жамылғысында көпжылдық шөптесін өсімдіктер түрі басым. Тау бөктері жазығындағы көптеген жерлердің астық және басқа тәлімі дақылдарды егу үшін айдау есебінен мал өрісі тарылып, нәтижесінде жайылымдардың тозуына алып келді.

Жалпы Қазақстанның шөл және шөлейт аймақтарындағы жайылымның өнімділігінің көп жерде жүдеу екендігі, әрі оларды тиімді пайдалана алмайтынымыз белгілі жағдай. Осыған байланысты мал азығындық өсімдік байлығын зерттеп, болашағы бар түрлерді іріктеп, жасанды өсімдіктер қауымдастығын, яғни екпе жайылымдар жасау міндеті туындады.

Екпе жайылымның шаруашылық маңызы өсімдік жамылғысының алуан түрлілігімен анықталады, өйткені жайылым малдың жемшөпке деген қажетті-лігін мейлінше толық және ұзақ мерзім бойы қамтамасыз етуі тиіс. Сондай-ақ, жайылымның көптүрлілігі қазіргі ауыл шаруашылығын экологизациялау, яғни агроэкожүйені тұрақтандырудың негізі – көптүрлі ландшафт жасау талабына сәйкес келеді.

Көптеген зеттеулерде Қазақстанның оңтүстік шөлінің табиғи жайылым-дарының маусымдылығын ұзарту, сондай-ақ көртүрлілігін арттыру үшін мал азығындық өсімдіктердің үш тобын – ерте көктемде балауса беретін өсіп-жетілу мерзімі қысқа, бір және көпжылдық түрлерді, көктем – жаз кезінде балауса беретін өсіп-жетілу мерзімі ұзақтау, ал жаз-күз-қыс кезінде балауса беретін өсім-жетілу мерзімі ұзақ көпжылдық түрлерді пайдалану керектігін көрсетті.

Сондықтан бүгінгі күннің өзекті мәселелерінің бірі болып отырған өсімдік байлығының генетикалық қорын сақтау, дамыту және пайдалану жөніндегі ғылыми ізденістерге байланысты мал азығындық өсімдік түрлерінің тектік қорын жасау әрі сақтау, оңды деген үлгілерін іріктеп, оларды жерсіндіру мен селекция жұмыстарына кеңінен пайдалану мәселелері қуаң аймақ жемшөп шаруашылығының басты бағыттарының қатарына жатады.

К.Ауданов, А.Имангалиев [9] пікірінше жерсіндіру ісіне қамтылатын өсімдік байлығын үш топқа бөлуге болады: 1) жаңа дақылдар; 2) қолданыста жүрген дақылдардың жаңа сорттары; 3) қолданыста жүрген дақылдар үшін жаңа қасиеттері бар түрлер.

Осы тұрғыдан қарағанда қуаң аймақта өсімдік жерсінжіру жұмысы негізінен «жаңа дақылдармен», яғни жабайы түрлермен жүргізілуде. Өйткені жерсіндіру ісіне қамтылған мал азығындық өсімдіктердің басым бөлігі әлі екпе дақылдар қатарына енбеген. Сондықтан бірінші міндет, олардың тектік қорының коллекциясын жасау. Тектік қор коллекциясын құру тәсілдері негізінен екі бағыттан тұрды: бірінші – экспедициялық ізденістер нәтижесінде отандық, оның ішінде жергілікті табиғи өсімдіктер әлемінен үлгілер жинау; екіншісі – делектус, яғни тұқым алмасу жолымен отандық және шетелдік ғылыми-зерттеу мекемелерінен тұқымдық материалдар алу.

Кезінде К.Айтбаев [12] алғашқы материлдар үшін жергілікті өсімдік түрлері мен үлгілеріне, соның ішінде мал азығындық жабайы өсімдіктер байлығына ерекше назар аударуды атап өткен.

Н.Т.Нечаеваның [18] бұрынғы Кеңес Одағының көптеген аумақтарында жемшөп өндіру мәселесі жергілікті жабайы, эволюциялық-бейім өсімдіктердің негізінде сорттар шығарумен шешіледі деген қорытындысы, жергілікті табиғи өсімдік байлығының маңыздылығын көрсетеді.

Н.И.Акжигитова [4] өткен ғасырдың 70 жылдарында Қазақстан-да табиғи жайылымдардың шығымдылығын көтеру үшін селекциялық жақсартуды аса қажет етпейтін көп жылдық шөптесін өсімдіктердің жабайы түрлері көптеп кездесетінін, алайда оларды тауып, жинауға және көбейтуге тиісті дәрежеде назар аударылмай отырғандығы жайлы айтқан болатын.

Шынында да Қазақстанның өсімдік байлығы мол. Н.К.Аралбаевтың [17] соңғы дерегі бойынша Қазақстанның шөлді жерлерінде және таулы аудандарында 4000-ға жуық түр кездеседі.

Әсіресе таулы аудандардың өсімдік әлемі өте бай. Батыс Тянь-Шаньда өсетін 288 бұршақ және 257 астық тұқымдас түрлерінің, 100 бұршақ пен 180 астық тұқымдас түрлері бағалы мал азығындық өсімдіктер қатарына жатқызылған [5].

Сондықтан, жергілікті мал азығындыө жабайы өсімдіктер түрлерін анықтау және оларды жинау мақсатында Оңтүстік Қазақстанның негізгі алқаптары Батыс Тянь-Шань мен Қаратау бөктеріндегі жазықтар, Қызылқұмның шығыс бөлігі, Сырдария өзенінің орта ағысында жатқан жазық жерлер, Мойынқұмның оңтүстік жағы тексерілді. Сонау 1975 жылдан басталған алғашқы экспедиция бүгінде өз жалғасын табуда.

М.И.Семенованың [24] мәліметі бойынша Сырдария өзенінің оң жақ бетіндегі құмдарда қара сексеуіл, Палецкий шеркезі, медуза жүзгіні, жыңғыл, жантақ аралас өсімдіктер қауымдастығында кездеседі.

Ақ сексеуіл құмды алқаптарда шоғырланған. Қызылқұмда кейбір түптерінің биіктігі 4 метрге, діңгегінің жуандығы 30 сантиметрге дейін жетеді. Қара сексеуіл, шоңайна (шоған), күйреуіктің кездесетін жерлері негізінен Сырдария аңғары мен Қаратаудың Мойынқұм жиегімен жапсарлас жатқан тақырлау, кебір топырақты өңірі.

Сонымен Оңтүстік Қазақстан өңірі мал азығындық жабайы өсімдіктерге бай және жерсіндіру жұмыстарына керекті алғы материалдар жетерлік. Бүгінде барлығы 90-ға жуық түрлер мен үлгілер жиналып сыналуда. Оның ішінде сексеуілдің де алатын орны бар. 1975-2002 жылдар арасында сексеуілдің 20 үлгісі жинақталған.

Тіршілік түрі бойынша жерсіндіруге қамтылған мал азығындық өсімдік түрлері біржылдық және көпжылдық шөптесін, шалабұталы, бұташық, бұталар, ағаш тектес (сексеуіл, түкті сабақ жүзгін) өсімдіктерге жатады.

Сонымен жерсіндірілуге қамтылған мал азығындық өсімдік түрлерінің таралу ауқымы біркелкі емес. Бүгінгі күні олардың көбісі түрлі топырақ-климат жағдайында өседі. Мұның өзі экологиялық-биологиялық қасиеттерінің өзгеруіне және әр түрлі болуына себеп болады деген сөз.

С.А.Абдраимов [3] түрлердің өзгеруін екі түрге бөледі: экологиялық-географиялық және экологиялық. Экологиялық-географиялық өзгеріс өз кезегінде жазығындық кеңістіктегі ендік-меридиандық және таулы аудандар-дағы биіктік аймақтар немесе белдеулер тобына бөлінеді. Экологиялық-географиялық өзгерісте өткен дәуірлердің орта өзгерісі ерекшеліктерінің әсері өсімдік табиғатын қалыптастыруға себеп болады. Ол өзгерістерді анықтау үшін жерсіндіруге қамтылған түр Н.И.Вавилов айтқандай флораның табиғи аудандастыру картасына жатқызылуы тиіс.

Флора құрамының өсімдік жамылғысынан ерекшелігі геологиялық дәуірлер бойында қалыптасады. Сондықтан да соңғы жылдары өсімдік байлығын жерсіндіру, селекция және басқа мақсаттарға пайдалану үшін оларды жинау мен зерттеу жұмыстарының негіздеріне салыстырмалы-флоралық, тарихи-флоралық қағидалары жатқызылып отыр [12].

Әлемдегі өсімдік дүниесі пайда болуына байланысты негізгі алты патша-лыққа бөлінеді. Олар өз кезегінде флоралық облыстарға, провинцияларға, аудандарға жіктеледі.

М.Г.Попов [16] ағаш тектес өсіидіктерді жерсіндіру кезінде, олардың төзімділігі географиялық шығу тегімен анықталады дейді. Сондықтан олардың табиғи таралған флоралық облыстарын анықтап алуды ұсынған. Біз өз жұмысымызда мал азықтық өсімдіктердің флоралық аудандар-да табиғи таралуын анықтадық. Өйткені зерттеу жұмысына қамтылған түрлер мен үлгілердің басым бөлігі екі флоралық облыстан ғана алынды, бірақ олар түрлі флоралық аудандардан тұреді. Біздің тәжірибедегі сексеуіл ұрықтары Отырар және Созақ аудандарынан алынды.

Флоралық аудандардың климат ерекшеліктерін талдау мұндағы мал азығындық өсімдіктердің түрлі ауа райы жағдайында өсіп-жетілетінін көрсетті. Оны осы флоралық аудандарда орналасқан метеорологиялық стансалардың деректерін пайдаландық.

Оңтүстік шөлдің Сырдария, Қызылқұм, Созақ флоралық аудандарының басым бөлігінде қыс жұмсақ, жазы аптап ыстық болып келеді. Жылдың орташа температурасы 11,8-16,60С аралығында. Қаңтар айындағы температура 0,50С-ден – 5,40С-ге дейін болса, шілде айында ол 25,5-32,30С аралығында. Ең жоғарғы көрсеткіштер Қызылқұм флоралық ауданында байқалады (400С).

Бұл аудандардың жылдық жауын-шашын мөлшері 88-226 мм аралығында өзгеріп отырады.

Сонымен жерсіндіру мақсатында қамтылған мал азығындық өсімдіктер кездесетін флоралық аудандардың экологиялық-географиялық жағдайын талдау олардың табиғи өсетін өңірлерінің топырақ-климат көрсеткіштерінің өзіндік ерекшеліктері бар екенін көрсетті. Ол ерекшеліктер түрлі флоралық аудандардың экологиялық жағдайына бейімделген түрлердің өсім-жетілуіне ықпал етеді.

Н.Ескараев, Б.Алтыбаевтардың «Оңтүстік Қазақстанда кездесетін сексеуіл өсімдігінің сұрыптау жолдарын зерттеу» еңбегінде де [19] байқалады. Орта Азия мен Қазақстан территориясында жиналған әртүрлі өсімдіктердің экотип түрлері әкімшілік аудандастыруға сәйкес біріктіріліп, ботаникалық-географиялық топтарға бөлінген. Оңтүстікте кең тараған қара сексеуіл солтүстіктуран және октүстіктуран экотиптеріне жіктелген.

Жалпы экотиптерді осылайша бөлу М.Г.Поповтың экологиялық және флоралық ерекшеліктері үнемі сәйкес келіп отырады, себебі ағзалардың тарихи дамуының, яғни эволюциясының (сонымен қатар флоралық бөлінуінің) негізі олардың морфологиялық пішінінде көрініс тапқан белгілі бір сытқы жағдайға бефімделуінде деген тұжырымынан туындап отыр. Сондықтан, В.Ф.Веселовский, Г.Ф.Измаиловтар [22] атап өткендей, өсімдіктердің экологиялық қасиеттерін қазіргі өсім жатқан ортасының жайын ғана анықтаумен шектелмей, олардың түр боп қалыптасуының қандай тарихи даму жағдайына өткенін де білу қажеттігі туындайды.

Әрине, бұл мәселе Қазақстанның оңтүстік шөлінде жерсіндіруге қамтылған мал азығындық өсімдіктерге де қатысты. Өйткені олардың қалыптасуы түрлі тарихи дәуірлердің табиғи жағдайларымен анықталады. Сондықтан, флоралық аудандардың өткен тарихын білу осында өсетін өсімдіктердің экологиялық-биологиялық ерекшеліктерін терең түсінуге мүмкіндік береді және жерсіндіру жұмыстарының нәтижелі болуына себін тигізеді.

Сонымен, қуаң өңірдің мал азығындық өсімдіктеріне экологиялық-геогра-фиялық талдау жасау және тарихи дамуын сипаттау нәтижелері, олардың бүгінгі өсіп-жетілу ортасының және түр болып тарихи қалыптасуының біркелкі емес екенін көрсетті. Демек, мұның өзі өсімдіктердің жерсіну мүмкіншілігі де бірдей емес деп қорытынды жасауға негіз болар еді. Бірақ, Н.И.Вавиловтың жаңа ортада түр мүмкіндігін анықтау үшін тікелей тәжірибе жүргізу қажет деген қағидасына байланысты Қазақстанның оңтүстік шөлінде мал азығындық өсімдіктерді жерсіндіру мақсатында олардың тәжірибе жүзінде экологиялық-биологиялық ерекшеліктерін жете зерттеп, тіршілік ауқымдылы-ғын анықтау қажеттілігі туындады.

 

 

1.5 Өсімдіктерді жерсіндірудің теориялық негіздері

 

Адамзат ықылым заманнан-ақ өз қажеті үшін өсімдіктерді игеріп, өсіре бастағаны белгілі.

Ф.Ә.Полымбетова, С.Ә.Әбиев, Б.Ә.Сәрсенбаев [27] мәліметтері бойынша бұдан 10-11 мың жыл бұрын Шығыс Жерортатеңізі мен оның жағалауындағы елдерде алғаш рет арпаны, бидайды, бұршақты, т.б. егіншілікке енгізу басталған. Тайландта күріш, Америкада жүгері, лобия, Мексикада мақта, темекі, какао, Африкада сорго, тары енгізілген. Сөйтіп өсімдіктерді алғаш рет «егіншілікке пайдалану» негізінен тамаққа деген қажеттіліктен туындаған.

Бертін келе халық саны көбейіп, қалалар салынды, өнеркәсіп дамыды. Мұның өзі азық-түлікке, шикізатқа деген сұранысты күшейтті. Осыған орай өсімдіктер дүниесін игеру жұмыстары да кең өріс ала бастады. Әсіресе, соңғы ғасырларда өсімдік байлығын пайдалану жоғары қарқынмен жүргізілді. И.В.Лариннің [28] дерегіне сүйенсек, өткен ғасырда 50-ші жылдардың ортасында дақылдар санына мал азығындық өсімдіктердің 98 түрі енгізілсе, 70 жылдардың басында олардың саны 214-ке жетті. Бүгінде дүниежүзінде әр түрлі өсімдіктердің 4000-ға жуық түрлері өсірілуде.

Соңғы 20-30 жыл көлемінде болған экологиялық дағдарыстар, тиімсіз кәсіптік, шаруашылық әрекеттердің кең етек алуы табиғи өсімдік байлығын қорғау, сақтау, тиімді пайдалану мәселелерін күн тәртібіне қойып отыр. Бұл әсіресе еліміздің шөл жайылым шаруашылығында ерекше назар аударатын жай.

Табиғи жайылымдардың азып-тозуы, бағалы мал азықтық өсімдіктердің сиреуі, шөлді алқаптарды шұрайландыру жұмысын өсімдіктерді жерсіндіру ілімінің ғылыми негіздерін дамыта отырып шешуді қажет етеді. Жерсіндіру жұмысының жемісті болуының басты шарты ол өсімдіктің жаңа ортаға бейімделу мүмкіншілігінде. Өсімдікті басқа бір жерде өсіру, оның ерекшеліктерінің сол жердің жағдайына сәйкес келуі туралы пікірлер, жерсіндіруге бағытталған алғашқы жұмыстардан бастап-ақ орын алған.

Өсімдіктерді жерсіндіру ілімінің теориялық негізін қалаушылардың бірі неміс ғалымы Генрих Маир болды. Ол 20 ғасырдың басында климат ұқсастығы теориясын ұсынды. Бұл теория бойынша Европада орман және саябақтарда басқа елдердің ағаш тектес өсімдіктерін пайдаану үшін, әуелі олардың табиғи өсетін жерінің климатын толық анықтап, содан-соң климаты соған ұқсас жерлерге жерсіндіру қажет болды. Осыған байланысты Г.Маир солтүстік жартышардың орманды облыстарына «Климаттық, ландшафтық және дендрологиялық параллель аймақтар» кестесін жасады. Әр аймақ үшін жылдық орташа температура, алғашқы және соңғы аяз күндері, жауын-шашын мөлшері, абсолютті төменгі температура және салыстырмалы ауа ылғалдылығы көрсеткіштерін келтірген. Сонымен бірге жерсіндіруге жататын ағаш түрлерінің тізімін берген. Бұл сол кездегі үлкен жетістіктер қатарына жататынын айта келіп, Н.А.Базилевская [29] оның кемшіліктерін де көрсетті. Басты кемшілігі толық климат ұқсастығы болуы мүмкін емес. Мысалы, ол ұсынған лавр ағашы өсетін аймақтардың кестесінде абсолютті төменгі температура – 2-ден – 10-ға дейін, жылдық орташа температура 110-тан 210С аралығында, вегетациялық кезеңдегі жауын-шашын мөлшері 30-дан 1200 мм дейін өзгереді.

Г.Т.Селянинов [30] Қаратеңіз жағалауында субтропикалық өсімдіктерді жерсіндіру жұмыстарын жүргізу кезінде Г.Маирдың келтірген климаттық көрсеткіштерінің толық еместігін байқады. Сөйтіп ол өзінің агроклимат ұқсастығы тәсілін ұсынды. Бұл тәсіл бойынша 100С жоғары температураның қосындысын есептеу, аяздардың қайталануын және ылғал мөлшерін анықтау қажет болды. Ең бастысы климат көрсеткіштері түрлі ауыл шаруашылығы дақылдарына біркелкі әсер етпейтіні анықталды.

Климат ұқсастығына бағытталған жұмыстарды талқылау мынаны көрсетті: олардың маңыздылығы өсімдіктердің жерсіну себептері мен жолдарын анықтауда емес, жерсіндіруге қажет түрлерді климат ұқсастығы арқылы қандай жерлерден таңдау болды. Әрине бұл жұмыстар жерсіндіру іліміне алғашқы қадамдар еді, бірақ теориялық негізі кемшін болды. Н.И.Вавилов түрлер мен сорттарды таңдау кезінде олардың таралған жерінің климат жағдайын білу қажет және жаңа енгізілетін жердің климатына жақын болғаны дұрыс деген. Бірақ, бұл мәселенің күрделі екендігін ескертті. Өйткені көптеген мал азығындық, бақшалық өсімдік түрлері алуын аймақтарда, кейбір тропикалық және субтропикалық өсімдіктерді Мұзды мұхитқа дейін өсіруге болатынын, ал керісінше Америка мен Канадада кең таралған бидайдың мықты сорты – Маркизаның сол кездегі СССР-дің бидай өсетін өңірлерін жерсінбегенін және басқа да деректерді келтіре отырып, түрлер мен сорттарды жаңа жерде өсіру мүмкіндігін тек тікелей жүргізілген тәжірибе ғана анықтайды деп тұжырым жасады.

Дегенмен «климат ұқсастығы» теориясы бүгінгі зерттеулерде де қолданыс табуда. Т.Н.Востовская [31] Қиыр шығыста өсетін ағаш тектес өсімдіктерді Батыс Сібір жағдайында жерсіндіру үшін климаты ұқсас жерлерді анықтап, тікелей тәжірибе жүргізді. Ол климат көрсеткіштеріне 100С жоғары температураның жылдық қорытындысын, 100 және 50С жоғары болған күндер санын, аязсыз кезеңнің ұзақтығын, жылдық және жылы кезеңдегі жауын-шашын мөлшерін алған және бұл көрсеткіштердің маңыздылығын келтірген. Зерттеу нәтижесінде 130 түрді көгалдандыру мақсатына ұсынды.

Жалпы, Батыс Сібірде көптеген аймақтардан әкелінген ағаш тектес өсімдіктердің жерсінду мүмкіншілігі олардың реакция деңгейінің жергілікті жердің климат жағдайына қаншалықты сәйкес келуіне байланысты екендігі белгілі болды [32].

В.П.Малеев [32] өсімдіктерді жерсіндіру мәселесін экологиялық тұрғыдан қарады. Ол табиғатта толық ұқсастық болмайтындығын, осыған байланысты түр өзінің таралу аумағында түрлі жағдайда өседі деп есептеді. Сондықтан экологиялық зерттеулерді өсімдіктің жеке өзгергіштігін зерттеу жұмыстарымен толықтыруды және генетикалық-селекциялық тәсілдерді қолдану қажет деді. Ол генетикалық тәсілдердің негізінен біржылдық және көпжылдық шөптесін тіршілік түрлеріне қолдану мүмкіндігін айта келіп, ағаш тектес түрлерді жерсіндірудің табиғи жағдайда ерекшеленген үлгілерден бастау керек деп айрықша атап өтті.

Н.А.Аврорин [33] жерсіндірудің ботаникалық-географиялық теориясы-ның негізінде Қиыр Солтүстікте климат ерекшеліктері алуан түрлі облыстардан жиналған пайдалы өсімдіктердің мыңдаған түрін зерттеді. Ұзақ жылдар бойы жүргізілген ғылыми жұмыстардың нәтижесінде жалпы және бірқатар жеке заңдылықтар анықталды.

Экологиялық-географиялық заңдылық бойынша жерсіндіру нәтижесі жаңа өсімдік жерсіндірілетін жердің барлық жағдайы сол өсімдік тіршілік еткен жердің жағдайымен неғұрлым сәйкес келсе, соншалықты жоғары болады. Бұл пікір тәжірибе жүзінде К.Д.Постоялков [34], Б.Н.Головкин [35] еңбектерінде де жан-жақты зерттеліп, оның маңыздылығы дәлелденді. Алайда, бұл заңдылық кейбір аймақтар мен белдеулер үшін дұрыс келмеді. Мысалы, Қиыр солтүстікте жалпақжапырақты орман аймағы мен белдеулерінде өсетін өсімдіктердің жерсіну мүмкіндігі оңтүстік облыстарда және төменгі белдеулерде өсетін түрлерден төмен болды. Ал Москва жағдайында Қырым, Кавказ таулы аудандарынан алынған өсімдіктер аязға ұрынған, ал Орта Азия  мен Қиыр Шығыстан алынған түрлер қыстан жақсы шыққан. Зерттеулер бойынша Кавказда өсетін кейбір ағаш тектес өсімдіктердің Украинаның қысына төзімсіз келетінін көрсетті. Мұндай ерекшеліктер жерсіндірудің экологиялық-тарихи заңдылығына байланысты болса керек.

Кезінде Н.И.Вавилов [36] Дарвиннің эволюциялық ілімінің географиялық идеясының мәнісі ол әрбір түр бастапқы пайда болған күйінде, ал, эволюциясы тарихи, сондықтан түрдің түпкі қайнарын, географиялық таралу жолдарын білу – тарихи дамуын түсінуге, оның өткен сатыларын меңгеруге, тарихи дамуының қозғалысын бақылауға мүмкіндік береді деген болатын. Бұл қағида экологиялық-тарихи заңдылығына негіз болған жерсіндірудің экологиялық-тарихи тәсілін тұжырымдауға себеп болды, яғни флораның және оны құрайтын өсімдіктердің қалыптасу тарихын білу, сол арқылы жерсіндіруге қажетті түрлерді таңдап алу. Өсімдік өзінің тарихи дамуы кезінде түрлі экологиялық немесе климаттық өзгерістер әсерін өткізген болса, оның жерсіну мүмкіндігі жоғары болады.

Экологиялық-тарихи әдістің маңыздылығын айтқанда жабайы өсімдіктер-ді егіп өсіру бір-біріне байланысты екі сатыдан тұрады. Біріншісі: қазіргі флораның пайда болуына себеп болған жер бедері мен климат эволюциясының негізгі бағыттарын, жалпы тарихи кезеңдерін анықтау; екіншісі: өсімдіктің тарихи даму кезеңіндегі сан-алуан экологиялық жағдайда қалыптасқан бейімделгіштік қасиеттерін зерттеу. Әдетте бұл қасиеттер табиғи жағдайда байқала бермейді, ал, басқа жерде өсіру өсімдіктің тіршілігінің күрделі екендігін көрсетті. Мұндай өсімдіктің белгілері мен қасиеттері нақты экологиялық жағдайда қалыптасқан түр бөлігі экотиптерде көрінеді. Ол бағалы экотиптерді түрдің қазіргі ареалының шекаралық аймақтарынан іздеуді ұсынды. Бұл тұжырымды Е.В.Тюрина да қолдайды [37]. Алайда, іс жүзінде шекаралық аймақтағы экотиптер барлық кезде оң нәтиже бере бермейді. Н.А.Базилевская [38] пікірі бойынша кең таралған түрлер әдетте екі топқа бөлінеді: бірінші топтағы түрлердің өсімдіктері табиғи таралған жерінің барлық дерлік бойында біркелкі немесе экологиялық жағдайға байланыссыз аздаған өзгешеліктері болады; екінші топтағы түрлердің құрамы күрделі, олар географиялық немесе экологиялық топтардан тұрады. Бірінші топтағы өсімдіктерді жерсіндіру нәтижесі олардың қай жерден алынғанына байланысты болмайды; екінші топтағы түрлерді жерсіндіру нәтижесі табиғи өсу жағдайына байланысты анықталады.

Кейінірек Н.А.Базилевская [38] тарихи талдау құнды деректер беретіні рас, бірақ оған да сын көзбен қарау керек дейді. Қазіргі экспедициялық жолмен өсімдік тұқымын теруге, олардың табиғи өсу ортасын толық сипаттауға, сонымен қатар жерсіндірілетін өсімдіктердің жаңа жағдайдағы өсіп-жетілуін бақылауға және өзгергіштік қасиетін зерттеуге бағытталған ізденістер келешекте дами түсуі керек деп қорытынды жасады.

Бұл тұрғыдан алғанда Ф.И.Русановтың [39] өсімдіктерді жерсіндірудің туыстар жиынтығы, З.Ш.Шамсутдинов [40] экотиптер тәсілдерінің орны ерекше. Туыстар жиынтығы тәсілін қолданып, Нүкісте түрлі аймақта өсетін, әр-алуан табиғат-климат жағдайында қалыптасқан өзіндік даму тарихы бар бір туысқа жататын түрлер жиналып, барлығына бірдей жаңа жағдайда сыналды, яғни жаңа жерге деген реакциясы анықталды. Кейбір түрлердің бейімделгіштік қасиеттері будандастыру арқылы күшейтіліп, өндіріске ұсынылды.

Экотиптер жиынтығы тәсілі негізінен шөл аймағы өсімдіктерін жерсіндіруде қолданылды. Осы тәсіл бойынша бағалы деген түрлердің түрлі экологиялық жағдайда қалыптасқан экотиптерін жинап сынау, оңды деген үлгілерін ары қарай селекция жұмысына қолдану немесе өндіріске енгізу болды.

Ф.Н.Русанов [39] астық тұқымдас және басқа өсімдіктерді жерсіндіру кезінде геоботаникалық эдификаторларды, кейіннен өсімдік доминанттарын пайдалану тәсілдері туралы тұжырым жасады. Бұл тәсілдер бойынша жерсіндірілетін өсімдіктің табиғатта кең таралуы немесе өсімдіктерді құраушы (эдификатор), не болмаса басымдау түрі (доминант) болуы керек, яғни табиғи жағдайда тіршілік көрсеткіштері жоғары өсімдік түрлері бірінші кезекте пайдаланылуы тиіс.

Н.А.Аврориннің [33] тағы бір тұжырымдаған заңдылығы – жерсіндірудің морфологиялық-физиологиялық тәсілдері. Кейін ол бір-біріне байланысты экологиялық-морфологиялық және экологиялық-физиологиялық тәсілдерге бөлінді. Олардың теориялық негізі: өсімдік жерсіндірудің нәтижесі жаңа ортаны игеруге бейімделген құрылымдық және функциональдық қасиеттеріне байланысты. Бұл тәсілдердің маңыздылығын Қазақстанда И.О.Байтулин, В.Г.Рубаник [41] және басқа жерлерде жүргізілген зерттеулер көрсетті.

Өсімдік жерсіндіру заңдылығының бірі – агротехникалық заңдылық, яғни агротехникалық әдістер неғұрлым өсімдік биологиясына сәйкес келсе, жерсіндіру нәтижесі соншалықты жоғары болады.

Л.П.Синьковский жергілікті жабайы өсімдікті тиісті агротехникалық шаралардың арқасында жерсіндіру нәтижесі басқа географиялық ауданнан алып келген екпе дақыл өсіру нәтижесінен көп жағдайда пайдалырақ дейді.

З.Ш.Шамсутдинов [40] және басқалардың еңбектерінде агротехникалық шаралардың шөл өсімдіктерінің өсіп-жетілуіне әсері жан-жақты көрсетілген.

Ағаш тектес өсімдіктерді жерсіндіруде флорогенетикалық тәсіл кеңінен  қолданылуда. Бұл тәсілдің негізі жерсіндіру мақсатына өсімдік түрлерін іріктеу үшін жер шарындағы флораларды талдау болып табылады. Экологиялық жағдайы және қалыптасу тарихы бар географиялық орындар анықталады, сонымен қатар әрбір флора ылғал және жылу сүйгіш өсімдіктерге бөлінеді. Осы ерекшеліктерді ескере отырып жаңа жердің табиғатына сәйкес келетін экологиялық түрлер анықталады. Айта кететін жай, керекті өсімдік түрін географиялық орынның түрлі жерінен алуды дұрыс деп санайды.

Қазақстанда ағаш және бұта тектес өсімдіктерді жерсіндіру жүйелі – экологиялық тұрғыдан зерттелуде.

И.О.Байтулин [42] Қазақстанның шөл аймақтарында орналасқан ботаникалық бақтардың көпжылдық тәжірибелерін талдай келіп жерсіндірудің экологиялық негіздерін анықтады. Ол жер шарында солтүстік шөліне ұқсас бағалы ағаш-бұта өсімдіктері өсетін жерлердің жоқ екенін айтады. Соған қарамастан Қазақстанда әлемнің климаты мүлде өзге аудандарынан өсімдіктер әкелініп жерсіндірілуде дейді. Оның себебі олардың экологиялық негізінде, эволюциялық даму тарихында. Бүгінгі күні өзінің тарихи даму кезеңінің қай сатысында жетіліп жатқанына байланысты әрбір түрдің ортаға бейімделген тұқым қуалайтын тіршілік қасиеттері қалыптасқан. Ол қасиеттердің қаншалықты ауқымды немесе тар екенін білу үшін түрлі тәжірибе үстінде жан-жақты сынау қажет. Түрлі экологиялық жағдайда зерттеу өсімдіктердің жерсіну мүмкіндігін анықтап береді. Осыған байланысты ол географиялық тәжірибелерді кеңейту мәселесіне ерекше көңіл бөлді.

Мал азығындық шөл өсімдіктерін жерсіндіру жұмыстарын алғашқылар-дың бірі болып бастаған КБ.Боранғазиевтың [43] пікірі бойынша әрбір өсімдіктің ортаға бейімделген қасиеттері қалыптасқан, бірақ барлық өсімдіктерде бірдей емес. Ол қасиеттерді жетілдіруде адам әрекетінің орны үлкен. Жаңа өсімдікті нақты бір топырақ – климат жағдайына енгізу тікелей тәжірибе арқылы жүргізілуі тиіс, оның экологиялық мүмкіндігін анықтау және өндіріске тездетіп енгізу үшін кең көлемде аймақтық-экологиялық сынақтан өткізілгені жөн дейді.

Соңғы жылдары дамып келе жатқан өсімдіктерді жерсіндірудің генетикалық негіздері Н.А.Бородинаның [44] еңбектерінде келтірілген.

Табиғи өсімдік қауымдастығын талдау негізінде керекті өсімдікті таңдап алу жерсіндірудің фитоценотикалық тәсіліне жатады. бұл тәсілдің теориялық негізі табиғи өсімдік қауымдастығының қалыптасуына тек қана климат емес, топырақтың жа әсері анықталады. Сонымен қатар түрлердің өсімдік қауымдастығындағы орнына, бір-біріне деген әсеріне, экологиялық талғамы ұқсас түрлерді өндіріске ұсыну болып табылады. Жалпы бұл тәсіл өсімдік-тердің түрлі тіршілік түрлерінен екпе қауымдастығын жасаудың ландшафт-тық-экологиялық, экологиялық-жерсіндірушілік, экологиялық-фитоценоздық негіздерімен үндесіп жатқанын айтуымыз керек.

Сонымен шөл және шөлейт аймақтарда мал азығындық өсімдіктер өсіруге бағытталған ғылыми еңбектерді және өсімдік жерсіндірудің теориялық негіз-дерін талдау мынаны көрсетті:

1. Құрғақшылық аймақта мал азығындық өсімдіктер өсіру тарихы негізі-нен Ресей, Орта Азия мен Қазақстан ғалымдарының еңбектерінен тұрады.

2. Шөл және шөлейт аймақтардың климат ерекшеліктеріне, өсімдік пен топыраққа байланысты екпе жайылым жасауға пайдаланған түрлердің құрамы бірдей емес және негізінен жергілікті өсімдік байлығынан алынған.

3. Басқа экологиялық-географиялық аймақтарда көптеген өсімдік түрлерін жерсіндіру жұмыстарының қаншалықты дамығанына қарамастан шөл және шөлейт аймақтың түрлі экологиялық жағдайында өсетін мал азығындық өсімдіктерді жерсіндірудің ғылыми негіздері жете зерттелмеген.

Қазақстанның шөл және шөлейт жерлерінде мал азығындық өсімдіктерді өсіру күрделі мәселе. Өйткені олардың көлемді болуы мұндағы жер бедерінің, ауа райының, топырақ және өсімдіктердің әр түрлілігіне әкеліп соғады. Мұның өзі өсімдіктің бір түрін немесе сортын барлық жерде бірдей өсіруге мүмкіндік бере бермейді. Сондықтан еліміздің түрлі топырақ-климат жағдайында табиғи өсімдік қорын тиімді пайдалану, көбейту, сақтау және оларды жерсіндіру тәсілдерін анықтау мәселелері ғылыми тұрғыдан зерттеуді қажет етеді.

2 ЗЕРЗАТ ЖӘНЕ ЗЕРТТЕУ ӘДІСТЕМЕСІ

 

2.1 Тәжірибе жұмыстары жүргізілген орын

 

Тәжірибе жұмыстарын Оңтүстік Батыс мал және өсімдік шаруашылығы ғылыми-зерттеу институтының «Жайылым және жем-шөп өндірісі» бөлімі қызметкерлерімен бірлесе отырып «Бақтыөлең» тәжірибе алаңқайында РМҚ «Ақдала»-ға қарасты аумақта және Институттың тәжірибелік алаңында (Физиологиялық кешен) жасалынды. Бұл бөлімшелер шөл және шөлейт пен тау аймағына жақын тегістікте орналасқан.

Эксперименттік зерттеу жұмысына Оңтүстік Батыс мал және өсімдік шаруашылығы ғылыми-зерттеу институтының «Жайылым және жем-шөп өндірісі» бөліміне қарасты «Бақтыөлең» тәжірибе бөлімшесінен алынған сексеуіл ұрығымен жүргізілді. Бұл зерттеуіміздің мақсаты – сексеуілді мәдени түрде егіп, оның өсіп-жетілуіндегі қоршаған ортаның климатына, агротехника-лық шараларға қарай болатын биологиялық өзгерістерді, өнімділігін және қоректілігін зерттеу. Сонымен қатар төмендегідей міндеттер қойылды:

  1. Сексеуілдердің систематикасын, ареалын және экологиясын зерттеу.
  2. Сексеуілдің ботаникалық сипаттамасы, биоэкологиялық ерекшеліктері мен малазықтық құндылығы.
  3. Оңтүстік Қазақстанда мәдени түрде жайылымдарға егілген сексеуілдің фитоценотикалық ролін анықтау.
  4. Жайылымдарды қайта өңдеуде әр түрлі жайылымдық шөптерді араластыра егудің маңызы зор. Сол себептен сексеуіл шөбін де басқа сортаң жерлердің табиғи шөптерімен қоса егіп, оның сол жерде адаптация кезегінің қалай өтетіндігін бақылау қажет.
  5. Фитомелиорацияның мақсаты – түсімі аз өсімдіктерді, азықтық құнарлылығы күшті, шаруашылыққа пайдалы өсімдіктермен алмастырып және олардың жаңа өсімдіктер ортасына қалыптасып кетуін бақылау.
  6. Фитомелиоранттардың сол жердің табиғи жағдайына, эколого-биологиялық құрылысына назар аудару қажеттілігін анықтау.

 

 

2.2 Тәжірибе әдістемесі

 

Қара сексеуіл  тұқымы Оңтүстік Қазақстан облысының Созақ ауданынан (Мойынқұмнан) жинап әкелінді.

Жұмыстың негізгі мақсаты - өнімділігі жоғары көпжылдық азықтық өсімдік түрін мәдени түрге енгізіп, көпжылдық жайылым жасау,  жайылымды қорғау, құмды тоқтату жолақтарын . Биоэкологиялық мәселелерді шешу үшін геоботаникалық әдістер қолданылды:

1. Экспедициялық әдіс – сексеуілдің табиғи жағдайда өсіп-дамуын зерттеу;

2. Түрдің ареалы мен фитоценотикасын анықтау;

3. Қара сексеуілдің Оңтүстік Қазақстан жағдайында өсірудегі фитоцено-тикалық ролін анықтау.

4. Агротехникалық әдістемелері:

а) сексеуіл тұқымының өсу уақыты.

б) тұқымның себу мөлшері.

в) егу тереңдігі және өңдеу тәсілдері.

г) тұқым себу мерзімдері.

5. Фенологиялық бақылау И.Н.Бейдеман әдістемесімен жүргізілді.

6. Лабораториялық тұқымның шығымдылығын және 1000 дана салмағын арқылы өлшенді.

7. Өсімдіктің биоморфологиялық ерекшеліктерін латенттік, виргинильдік және генеративтік өсіп-өну кезеңдерінде Т.А.Работнов [45] әдістемесімен байқадық.

8. Тамыр системасын – С.М.Шалыт [46] әдістемесімен қаздық.

9. Бір жылдық өсімдіктің өсу динамикасын 10 данадан төрт рет қайталау арқылы өлшенді.

10. Тұқымды дұрыс өңдеудің және егудің тереңдігін зерттеу.

 Варианттар: өңделген, өңделмеген 0,5; 1,0; 2,0; 3,0; 4,0; таптау, тырмалау және дөңгелек тісті агрегатпен тұқымды өңдеу.

Тәжірибелер әдістемелік нұсқауларға сәйкес екі қайтара жүргізілді: тұқым егудің шамасына және қоректік ауданына қарай ұрық төрт рет егіп байқалды. Егіс егетін бөліктер: 50 метр квадрат.

Тәжірибелік айдалған ені 10-12 м, ал айдалмаған аралықтары да осындай болған. Атыздар желге қарсы тіке түзу орналастырылды. Жерді жырту қалқансыз П-5-35 соқамен, тереңдігі 20-22 см болып жыртылды.

Сексеуілді күтіп баптау кезеңі, бірінші жылы арам шөптерден тазаланып, екінші және үшінші жылдары қатарлардың беткі жақтарын қопсытып отырылды. Топырақ қабаттарының кесіндісі жалпылама әдіс бойынша жүргізілген. Топырақтың механикалық және химиялық құрамы ОБМжӨШҒЗИ-ның зертханасында зерттелді.

Сексеуіл егілген танаптың топырағының ылғалдылығын анықтау мынадай горизонттарда жүргізілді: 0-5; 5-10; 10-20; 20-40; 40-60; 60-80; және 80-100 см.

Сексеуілдің өсіп-даму процесіне төмендегідей есеп пен бақылаулар жүргізілген:

  1. 1000 дана тұқымның салмағын, зертханалық шығымдылығын, өсуін М.К.Фирсованың әдісімен анықталды.
  2. Фенологиялық бақылаулар И.Н.Бейдеман әдісі бойынша жүргізілді.
  3. Тұқымның далада өсуін, зертханадағы өсіп шыққан тұқым санымен есептелінді.
  4. Сексеуілдің қалың болып шығу динамикасы бірінші жылы жалпылама есеп әдісімен сәуір, маусым, шілде, қыркүйек айларында бір реттен есептелінді.
  5. Өсімдіктің биоморфологиялық ерекшеліктерін латенттік, виргиниль-дік, генеративтік, онтогенездік мерзімдерде Т.А.Работнов әдісімен зерттелінді.
  6. Сексеуілдің бірінші жылындағы өсу динамикасы 10-40 өсімдікті өлшеп отыру әдісімен жүргізілді. Өсімдікті өлшеу, фенологиялық фаза кезіндегі өсуі мен жетілуі негізінде зерттелген.
  7. Сексеуілдің бұталарының қалыңдығы генеративтік және вегетативті сабақтарының санына қарай және жапырақ сандарына қарай есептелінді. Бұл мақсатта өсімдіктің ұзындығы мен көлденеңі өлшенеді.
  8. Өнімнің азықтық массасы агротехникалық жүйе бойынша қырқу әдісімен жиналып, ору әдісі қолданылды.
  9. Өсімдіктің жапырағының жайыла өсуі және зиянкестерге төзімділігі Бүкілодақтық азықтық өсімдіктерді ғылыми зерттеу институтының әдісі бойынша жүргізілді.
  10. Сексеуіл шөбінің химиялық құрамы «ОБӨМШҒЗИ-ның биохимия зертханасында анықталды.

Өсімдік құрамындағы протеиннің мөлшері Къелдал әдісі бойынша, шикі май мөлшері – Сокслет аппаратында эфир экстракты әдісімен, клетчатка Гоннеберг және Штоман әдістерімен, азотсыз экстрактивті заттар щавелевокислый аммоний ерітіндісіне салып қою әдісімен, фосфор Дениждің колометриялық әдісімен зерттелді. Өсімдіктің химиялық құрамы олардың құрғақ затына есептелінді.

3 ЗЕРТЕУ НӘТИЖЕЛЕРІ

 

3.1  Қара сексеуілдің биологиялық және морфологиялық ерекшеліктері

 

Сексеуіл тұқымы бір жарнақты болады, лизокарпты, ашық түрде, айналасын бес жапырақпен көмкерілген ірі (диаметрі 11,5 мм) массасы 1000 данасы – 4,9 г болып келеді. Гүлдің айналасында көлденең орналасқан 5 қанатшадан тұрады. Гүлдің айналасы жетіліп, піскен уақытта қызғылт түсті флавеноид пигменттерін түзеді.

Тұқымдары көлденең орналасқан, қоңыр түсті, диаметрі 2,5мм болып келеді, оларды эндосперма және перисперма жоқ. Жарнақтағы тұқым шиыршықталған, бұл олардың Spirolobeae тегіне жататындығын білдіреді. Жарнақтағы тұқым көкшіл түсті, жан-жағынан екі жапырақшамен көмкерілген, көлденең кесіндісі эллиптикалық формалы болады. Қара сексеуілдің ең жоғарғы жетілу кезеңіндегі температурасы 100-250С дейін болады, ол кезде ылғалдылық 80% болуы қажеттілігін В.П.Радченко айтқан.

Тұқым биологиясы әдебиеттерде әртүрлі жазылады. Г.Т.Кокшарованың [14] еңбектерінде, қара сексеуілдің тұқымдарының шығымдылығы оның сақталуына байланысты еместігі жазылса, А.В.Гвоздиковтың тәжірибелерінде 12 ай бойына сақталған қара сексеуілдің тұқымының өсу қабілетінің жоғарылығын көрсетеді. Сәуір айынан бастап өсуі төмендеп 76% түсті, мамыр айында 24%, маусым айында 4% болды.

Қара сексеуілдің Ферғана аймағындағы зертханалық өсімі, желтоқсан айында 60,6-76,0%, бес айдан кейін 79-91% болып, жазға қарай 7,9-21,6% түсті. Қара сексеуіл тұқымының топырақ ылғалдылығы арқылы өсуі өте нашар. Ферғана адырларындағы қара сексеуілдің 4 жыл ішіндегі өсімі 5,4-12,0% аралығында болды.

Бұл жағдайды былай түсіндіруге болады. Саздақ жерлерге жауған жауынның әсерінен топырақ қабаты тығыздалып, тұқымның жер бетіне шығуына бөгет жасайды. Сондықтан көптеген тұқымдар өліп қалады. А.Усманалиевтың [47] айтуынша 100 тұқымнан 12-сі ғана өніп, жер бетіне шығады. Ал З.Ш.Шамсутдинов [40], егер агротехникалық шаралар дұрыс жүргізілсе, қара сексеуілдің шығымдылығы 28,8% дейін жетеді.

Виргинильдіқ кезең. Өскін. Күзде егілген қара сексеуіл өскіндері, наурыз айының аяғында жер бетіне шыға бастайды. Қызылқұм мен Нышан адырларында олардың шығымдылығы 59-67% болады. Олардың тұқымдары жіңішке, цилиндр тәріздес: көлденеңі 0,7-0,8 мм, ұзындығы 7-10 мм. Гипокотильдің ұзындығы 25-30 мм. Оның өсу мерзімі 10-12 күнге созылады. Ювенильдік өсу кезеңінде жер бетіндегі бөлігі баяу өседі де, тамыры жылдам өседі. (10-15 тәулік). Сәуір айының аяғында сабағы 4 см болып, тамыры 22 см жетеді.  Имматуралық өсу жағдайында негізгі және бүйірдегі сабақтар жақсы өсе бастайды, тамыр жүйесі тез дамиды. Мамыр, маусым айларында 15-25 см биіктікке өседі 8-өскін, 2-қатарда дамиды, олардың ұзындығы 2-6 см. К.Айтбаевтың мәліметіне қарағанда, су жеткілікті болған жағдайда қара сексеуілдің тамыры тереңге жақсы бойлайтыны айтылады.

Қара сексеуіл көшеттері қыркүйек айына дейін 30-35 см ұзындыққа өседі, олардың жалпы қатары 3 реттен тұрады. Бұталар құрылымы 2-3 жақсы жетілген сабақтардан тұрады. Алғашқы үш айда тамырдың тереңдігі 80 см кетеді де, вегетация кезеңінің аяғында 140-150 см жетеді, жанама тамырлары  7-9 болады. Бүршіктері күзге қарай жаңадан пайда болады. Вегетацияның екінші жылы, ауа райына қарай, наурыз айының аяғында, сәуір айының басында басталады. Былтырғы сабақтарға жаңа мүшелер пайда бола бастайды, олар 2 см-ге дейін өседі де 3-4 жаңа бунақтар пайда болады. Олар жаз бойы өсіп 10-15 см-ге жетеді. Биылғы бұтақтардың өсуі, былтырғы сабақтарға байланысты болады. Маусым айының басында 2 жылдық өсімдіктің биіктігі 30-40 см болады. Бұл уақытта өткен жылғы егілген бұталардың ағаштануы басталады.

 Қара сексеуілдің өсуі ең алдымен топырақтың ылғалдылығына байланысты. Құрғақшылық жылдары бір жылдық қара сексеуілдің бойы 40-50 см болса, ылғалды, қолайлы жылдары 140-160 см-ге дейін жетеді. 2 жылдық қара сексеуілдің тамыры 250 см тереңдікке дейін өссе, жанама тамырлары 150 см дейін жайылады. Тастақ және гипс аралас жерлерде қара сексеуіл баяу өседі. Мұндай жерде 3 жылда қара сексеуілдің бойы 100-140 см өседі. Тамырының ұзындығы 4-5 метрге жетеді. Негізгі тамыры 30 см тереңдіктен соң жан-жағына цилиндр формалы болып 10 см диаметрде тарала бастайды. Төменге өскен сайын жіңішкеріп, шашақталады. 3-4 қатар болып, алғашқыда көлденең жайыла өсіп, содан соң тіке өседі. Қара сексеуілдің кейбір түрлері 3-жылы репрадукты органдар түзеді, ал көбісі вегетацияның 4-5 жылдары генеративтік органдар түзеді. Сонымен, қара сексеуілдің имматурлық өсу жағдайы 3-4 жылға жалғасады.

Генеративтік кезең. Ересек қара сексеуілде сабақтардың 3 түрі болады: вегетативтік, бұл қыста да түспейтін сабақтар; генеративтік – бұлардың кейбір сабақтары түсіп қалады; ассимиляциялық – бұлар жыл сайын түсіп отырады [48].  Вегетативті бұтақтар жоғары қарай өсіп, өсімдіктің биіктігін көрсетеді. Генеративтік бүршіктер қыста өсетін бүршіктерден өрбиді. Олар былтырдан қалған сабақтардан сақталған бүршік. Вегетативтік және генеративтік өскіндер қыстан шыққан бүршіктерден өседі де, ассимиляциондық сабақтар генеративтік сабақтар гүлденгеннен соң пайда болады. Мәдени түрде өсіргенде, қара сексеуіл 3-5 жылы гүлдейді. Ферғана адырларында өсірілген қара сексеуілдер вегетацияның 3-жылы 30%, 4-жылы 80% 5-жылы толығым генеративтік мерзімге жетеді. Көктемде ең алдымен көбею сабағының бүршіктері оянады да, бірінші генеративтік мүшелер пайда болады. Генеративтік сабақтардан гүлдеуге дейін 10-20 күн өтеді. Сабақтан генеративтік органдардың өсуі төменнен жоғарыға қарай өрбиді. Түйіндер бір-біріне қарама-қарсы орналасып, генеративтік сабақтың 2-3 буынына, кейде 4 буынына да орналасады. Бір жылдық генеративтік сабақта 2-3, кейде төрт жұп гүл орналасады, ал «көбею сабағында» 60-90 жұп гүлдер болады. Генеративтік сабақтың жоғарғы бөлігі гүлденген соң да өсе береді, олар ассимиляциялық функцияларды орындайды. Вегетацияның соңына қарай генеративтік сабақтың ұзындығы 20 см болып, 27 бунақ пайда болады. Вегетативтік сабақтар сәуірдің ортасында, өсімдік гүлдейтін кезде өсе бастайды. Бұтаның өсуі шамамен 7-8 жылғы созылады. Жас генеративтік кезеңде сексеуіл жеміс береді. Олардың биіктігі, жан-жағына жайылып өсуі жердің құнарлылығына байланысты. Ферғана адырларында қара сексеуілдің биіктігі 3-5 метрге жетеді, көп тармақты крона диаметрі 3-4 метр болып, штамба жуандығы 10 см жетеді. Қара сексеуіл полилграфты түрге жатады, бірақ оның формалық құрамы әлі толық зерттеліп болған жоқ [49, 50].

 

 

3.2 Қазақстандағы сексеуіл түрлерінің экологиялық,

морфологиялық ерекшеліктері

 

Қазақстанның шөл және шөлейт алқаптарында сексеуіл көптеп кездеседі (4561,1 мың га).

Сексеуіл – алабұта тұқымдастарға жатады. Сексеуіл – бұтақ тектес немесе ағаш тектес өсімдік. Биіктігі – 12 метрге дейін жетеді. Азияның шөл және шөлейт далаларында сексеуілдің 10 шақты түрі кездеседі, олар 60-100 жылға дейін өмір сүреді. Сексеуілді ғалым Пондер Salsola деп атады, ал Лихтенштейт Tamarix тегіне жатқызады. Сексеуілдің сыртқы көрінісі үлкен және жұмсақ ине тәрізді жапырағымен ерекшелінеді [51, 52, 53, 54, 55].

Дәмі қышқылтым, ағаштың сыртқы қабаты сары-сұр болып, діңгегі өте мықты болады, морт сынады, отқа жақсы жанады, қызуы өте жоғары болып ұнамды иіс шығарады. Сексеуіл көбінесе Сырдария мен Амудария жағаларында өседі. Оралдан Мугоджар тауларына дейінгі аралықта да кездеседі, бірақ ол жерде өсетін сексеуілдер аласа бұтақты болып келеді де оңтүстікке жақындаған сайын ірілеп, Амудария жағасына жеткен кезде өзінің ағаштық жағдайына жетіп, тоғайлар құрайды. Құмды жерлерде бұтақ болады да, саздақта ағаш тектес болады. Сексеуіл Үстіртте де көп өседі. Оңтүстік Қазақстан облысында сексеуіл өсімдігі құмды тоқтатуға қолданылады.

Қара сексеуіл – (Holoxylon aphyllum MINKV). Орта Азия мен Қазақстанның ормандарында өсетін сексеуіл өткен ғасырдың басынан-ақ құм тоқтату үшін темір жолдардың жағасына егіліп келген. Оны жайылымды қорғауға және экологиялық жағдайды жақсартуға және азықтық қор жасау үшін де егіледі.

Қара сексеуіл – биіктігі 7 метрге жететін ірі бұтақты өсімдік. Сексеуілдің бұл түрі Орта Азияның шөл далаларында өседі. Өткізгіштігі жоғары, құмдақ және саздақ сұр топырақта тереңдегі суларды жақсы пайдаланады. Олар тақыр және тақыртектес сұр топырақтарда да кездеседі. Бұл жерде сексеуілдің бұтақтары аздау болады (5-сурет). Қара сексеуіл жайылымды қорғау үшін егілгенде төңірегіндегі өсімдіктердің тамыр жүйелеріне жақсы әсер береді. Бұл сексеуілдің бұтақтарын түйелер ақ сексеуілдікіне қарағанда жақсы жейді.

Ақ сексеуіл – (Holoxylon aphyllum MINKV) – бойы 1,5-2,5 метрге, кейде 5 метрге дейін жететін ірі бұтақты өсімдік, шөл далада өседі [56]. Жапырақ-тарында аздаған қабыршақтар болады. Көк өскін сабақтары азықтық болып саналады.  Түйелер үшін жыл бойына тамаша азық болып табылады. Түйелер сексеуілдің 3 метрге дейінгі жерлеріндегі көк сабақтарын жей отырып өздеріне 12 кг, азықтық қор жинайды. Қойлар үшін жерге түсіп қалған бұтақтары азық болады. Сексеуілдің құнарлығы жоғары; 100 кг құрғақ азықта 52,3 азықтық өлшем, қорытылатын ақуыз мөлшері 3,7 кг болады.

Зайсан сексеуілі – (Holoxylon Ammodendron Bqe) – ағаш тектес, құмдар мен тұзды-сорларда өседі. Манғолияда да кездеседі. Діңгегі өте күшті, жайылмалы. Бұтақтары бойы 5-8 кейде 10метрге дейін жетеді. Гүлдері жапырақтардан тұрады, гүл айналасынан және бес аталықтан бір аналықтан және 2-5 тілшеден тұрады. Сексеуілдің ағашы өте қатты болғанымен оңай сынады. Олар тек отынға ғана жарайды. Сексеуілді отын ретінде көп пайдаланудың салдарынан майда құм шағылдардың сырғып оазистерді басып қалуына әкелуде. Сексеуіл өте жәй өсетін өсімдік. Шабылған сексеуілдің қайта көктеуі өте қиын. Қазақстанда сексеуіл Зайсан көлінің шығысында және Торайғыр тауының етегінде құмдақ және тастақ жерлерде өседі.

Ауғанстанда, Персияда, Солтүстік Африкада және Испанияда сексеуілдің басқа экотиптері өседі. Барлық жерлерде сексеуіл жайылымды қорғауға, құм тоқтатуға және жоғарғы өнімді көп жылдық жайылым ретінде пайдаланылады [57].

 

 

3.3  Қара сексеуіл тұқымының лабораториялық шығымы

 

7-кестеде қара сексеуілдің тұқымының лаборатория жағдайында өсу шамасы көрсетілген. Бұл берілген мәліметтерден көретініміз, тұқымның ең күшті шығымдылығы (89,0%) желтоқсан айында байқалады, қаңтар айында шығымдылығы сәл төмендеп – 78,0%, ақпанда – 72,4% және наурызда – 58,0% болады.

 

7-кесте. Қара сексеуілдің тұқымының зертханалық жағдайдағы шығымы

                                     

Есептеу мерзімі

Зертханалық шығымы, %

І – жыл

ІІ – жыл

Х±Sx

Х±Sx

Желтоқсан

89,0±2,90

47,0±1,87

Қаңтар

78,0±1,40

39,0±1,15

Ақпан

72,4±7,2

20,5±3,16

Наурыз

58,0±1,5

21,5±3,31

 

Зертханалық мәліметтердің нәтижелері қара сексеуілдің тұқымының өсуі желтоқсан айында жақсы шығатындығын көрсетті, ал одан әрмен қарай ұзақ сақтала берсе шығымы да төмендей береді. Қорыта айтқанда, желтоқсан

 

 

 
 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

5-сурет.  18 жылдық қара сексеуілдің көрінісі

 

 

айында егілген қара сексеуілдің тұқымдары жақсы дамиды [58, 59]. Қара сексеуіл тұқымының сапасына байланысты, зертханалық жағдайдағы өсуі 18,0 -92,5% аралықта болады.

 

 

3.4 Қара сексеуілдің өсуі мен дамуы

 

Қара сексеуілдің өсу кезеңіндегі ерекшеліктерін зерттеу «Бақтөлен» тәжірибе танабында жүргізілген. Қара сексеуілдің жасына байланысты фенологиялық өзгерістері екі кезеңге бөлінеді: виргиналдық және генеративтік. Қара сексеуілдің көрініп шыға бастауы наурыз айының ортасында басталып, жаппай шығуы наурыз айының аяғы мен сәуір айның алғашқы бескүндігінде аяқталады. Шыққаннан соң 2-3 күннен соң екі қарама-қарсы орналасқан жапырақшалары түсіп қалады да, олардың арасынан мүшелік сабақша томпақ пайда болады. Сәуірдің аяғында шыққан қара сексеуілдің биіктігі 4-6 см болады, төбе жағындағы сабақшада 5-7 мүшеліктер пайда болады. Олардың ұзындығы әр түрлі – төменгі сабақшалары – 10-18 мм, жоғарғылары – 1-2 мм. Мамыр айында жас өсімдіктерінің бойы 13-15 см болып үлкендеулерініңкі 20-22 см жетеді. Бұл уақыт аралығында сексеуілдің жоғарғы бас сабағында 14-15, ал бүйірлік сабақтарында 9-10 мүшеліктер пайда болады, олар бірінші қатардың бұтақтары жатады. Бірінші реттегі өскіндердегі мүшелердің саны төменгі жақтарында 8-9 дана, ұзындығы 9-11 см болады да, жоғарыдағыларында – бір-бірден    (0,4-0,5 см) мүшеліктен тұрады. Өскіндер-дің бірінші кезеңдегі дамуында желілердің арасынан 3-4 төменгі өскіндер пайда болып, олардан 3-4 екінші реттік өскіндер тарайды. Оларда 4-5 мүшеліктер болады. Екінші кезеңдегі өскіндер 1,5-2,0 см және 0,4-0,6 см болады. Сексеуіл бүршіктерінің сабақтануы дихотомикалық болып көзге анық көрініп тұрады. Маусым айының аяғында бір жылдық өсімдік биіктігі 18-20 см, ұшар басының диаметрі 15-20 см, тамыр мойнының диаметрі 3,0 мм болады. Бұл кезеңде бірінші кезеңдегі сабақтар ағашқа айнала бастайды, содан соң екінші кезең өскіндері пайда болады. Сонымен қатар, бұл кезде қарқынды түрде тамыр жүйесі өсе бастайды, оның тереңдігі 1,1-1,2 м-ге жетеді. Шілде айында өсімдіктің өсуі жалғаса береді де бұтақ бейнеленіледі. 4-5 ағаштанған сабақтар жиналып бұтақ құрады. Оның биіктігі 32-42 см-ге дейін жетеді. Ұшар басының диаметрі 25-27 см болып, тамыр мойнының диаметрі орташа алғанда 5,2 мм болады. Шілденің аяғы мен қыркүйек айына дейін өсу баяулайды. Орташа биіктігі 42-44 см, ал ірі экземплярлары – 56 см-ге дейін барады. Қара сексеуіл бірінші жылы шар тәріздес топтасқан бұта бейнелі болып келеді де төбесінің диаметрі 42-43 см болады. Тамыр мойнының диаметрі 6,0-13,25 мм дейін ауытқып отырады. Негізгі тамырдың тереңдігі қыркүйек айының соңына қарай 2,8 м-ге жетеді.

Г.Наконованың [60] мәліметінде бір жылдық қара сексеуіл өсімдігінің бойы 29,5 болып, негізгі тамырының ұзындығы 1,2 м болды. Қазан айынан бастап суықтың түсуіне байланысты қара сексеуіл өзінің жасыл түсін ашық-сұр түске өзгертеді. Осы кезден бастап бір жылдық ассимиляциялық бұтақтар түсе бастайды, олар желтоқсанның ортасында аяқталады. Екінші және үшінші жылдырда қара сексеуілдің виргинильдік кезеңі басталады. Бұл жылдырда бұталар әрі қарай өсе береді де генеративтік өскіндер пайда болады. Екінші жылғы сексеуілдің вегетация кезеңі наурыздың ортасынан басталады, көктем кеш шықса сәуірдің асынан басталады. Вегетация басталған кезде сексуілдің түсі жасыл-сұрғылт түске енеді, одан соң жасыл-сұр болады да сәуірдің аяғында жап-жасыл болады. Мамыр айының аяғында бір жылдық ассимиляциялық өскіндер 20-25 мүшелікке ие болады, олардың ұзындығы 20 см, ал көпжылдық сабақтар бұтаның жоғарғы жағында орналасып ағашқа айнала бастайды. Екінші реттегі өскіндер шілдеде қалыптасады, бұлар өсу бұтақтары. Жаздың ыстық мезгілдерінде, тамыз айларында өсімдіктің түсі жасыл-күлгін, күлгін-жасыл, күлгін-сары түске өзгереді. Бұл құбылыс нашар экземплярларда кездеседі. Екінші жыл аяқталған соң қара сексеуілдің орташа биіктігі 75-77 см болып, ұшар басының диаметрі 73-75 см болады, тамыр мойнының диаметрі 17,6 мм. Ірі экземплярларда – 110 см, 105 см және 24-35 мм болады. Егер бірінші жыл мен екінші жылдағы өсімдіктің өсуі бірдей болып қалса, үшінші жылы сол мезгілдегі өспей қалған есесін алады, биіктігі 70-73 см, кейінірек 146 см-ге дейін жетіп, ұшар басының диаметрі 131,6 см-ге дейін ұласады. Ірі экземплярларында биіктігі – 210 см, ұшар басының диаметрі 190 см, тамыр мойыны 50-90 мм болады, бұл 1,5 есе артық. Бір жылдық ассимиляциялық сабақтарының түсуі қазан – қараша айларында өтеді.

Қара сексеуіл виргинильдік кезеңінің ұзақтығы 2-3 жылға созылады, ал генеративтік органдарының: түйіндер, гүлдер, тұқымдардың пайда болуына қарай генеративтік жаңадан кезең пайда болады (6-сурет). Көптеген автор-лардың мәлімдеуінше қара сексеуіл 4-6 жылдан соң тұқым бере бастайды.

Қара сексеуілдің жалпы генеративтік кезеңі 4-жылдан басталып, олардың 58-63% тұқым береді. Қара сексеуілдің биологиялық ерекшеліктрінің бірі, бұл өсімдікте вегетация кезеңінің бірінш күнінен бастап-ақ генеративтік органдар пайда болады. Жоғарғы жағындағы гүл түйнектері алғашқы 2-3 күнде, қарама-қарсы орналасқан сары түсті аталықтар пайда болады. Түйін пайда болатын фазаның ұзақтығы 8-10 күнге созылады. Гүлдеуі бір мезгілде болмайды, бірінші түйін 5 аналықты түсіріп тастап аталықты да түсіреді., содан  екінші, үшінші аталықты түсірген кезде ғана түйін пайда бола бастайды. Гүлдеу фазасы 14-10 күнге созылады. Гүлдеу кезеңі өткеннен соң сексеуілдің вегетативтік органдары пайда бола бастайды. Вегетативтік органдардың қарқынды өсу мезгілдері мамырдың басынан маусымның ортасына дейін созылады. Ол кезде ассимиляциялық өскіндер, қайта өсетін өскіндер, үдей өсетін өскіндер дамиды, олар жетіле келе ағаштану басталады. Жаздың ортасында үдей өскен сабақтар ұзындығы 20-30 см-ге жетеді. Жаздың ыстық күндері басталған соң, сексеуілдің сыртқы қабаты кеуіп, вегетациялық органдардың өсуі тоқтайды. Бір жылдық өскіндер тамыз айының ортасында түйіндер орналасқан жерден жылтыр түсті майда қанатшаларды тастайды. Өсу

 

 

6-сурет. Тәжірибе алаңындағы қара сексеуіл

 

шамасына қарай қанатшалардың ортасында тұқым пайда болады. Ұрықтың сыртқы қабаты қызыл-нефрит немесе көк-изумруд тәріздес затпен жабылып тұрады да, тұқым піскен уақытта түсі қоңыр болады. Тұқымның пісіп жетілу фазасы қазан айының 1-ші онкүндігінде өтеді. Бұл кезеңде тұқымды жинап алу керек, әйтпесе суық желдің әсерінен барлығы жерге шашылып қалады. Қара сексеуіл өсімдігі вегетациялық кезеңін қазан айының аяғында қарашаның басында аяқтайды. Ол кезде жаппай тұқым төгіле бастайды. Вегетация кезеңінің ұзақтығы 240-250 күнге созылады. 3 жылдық сексеуілдің тұқымының өнімділігі әр гектардан 7-15 кг, өсе келе 1,2-2,4 ц/га жетеді.

Қара сексеуілдің 4-жылы жақсы толысып мәдени өсімдік ретінде қалыптасқандығын көрсетеді. Өсу мерзімінің 4-жылы өсімдіктің бойының биіктігі – 174 см, ұшар басының диаметрі 55,08 см болды. Ірі экземплярларда биіктігі – 360 см, ұшар басының диаметрі  - 240 см тамыр мойнының диаметрі 68-100 мм. Қара сексеуіл мәдени өсімдік түрінде жылдам өсуімен

 

 

 
 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

7-сурет. Шөлді жайылымда өсірілген қара сексеуіл

 

ерекшелінеді. З.Ш.Шамсутдинов [61] қара сексеуілдің өсу ерекшеліктерін зерттей келе былай деп атап көрсетеді: бірінші тәуліктерде жер бетіне шыққан баяу өседі, ал 65-80 күннен кейін 15,8-20,8 см жетеді, ұшар  басының диаметрі 14,3-20 см, болып штамма диаметрі 0,33-0,46 мм болады. Сондықтан қара сексеуілді тез өсетін өсімдіктер қатарына жатқызады. Өйткені бірінші жылдың өзінде сексеуілдің бойы жарты метрге өседі, ал 4-5 жылдан соң 2-3 м, 10 жылдан соң 4-5 метрге жетеді.

         

 

3.5 Қара сексеуілдің өнімділігі мен өсуінің салыстырмалылығын

зерттеу

 

Қара сексеуілдің азықтық өнімділігін зерттеу мақсатында әр гектарынан 40 мың дана сексеуіл алынды. Бірінші жылы өсімдіктің биіктігі  мен ұшар басының диаметрі орташа алғанда 41,60 және 42,36 см болып, 13-жылдың аяғында – 306,00 және 361,80 см жетті. Сол аралықта сексеуілдің биіктігі мен ұшар басының диаметрі 36,87 (крона) және 36,29 см өскен. Қара сексеуілдің азықтық түрінің 4 жыл ішіндегі биіктігі 100,95 см – 132-25 см жетеді. Қара сексеуілдің өсу жылдамдығын бақылай отырып, 3-4 жылдан соң қаракөл қойларының мойнын созып жеуіне мүмкін еместігі анықталды.

Қара сексеуілдің жыл сайынғы өскіндерінің түсіп қалуы жаңа өскіндердің қарқынды дамитынын көрсетеді. Вегетация  мерзімінің соңында азықтық өсімдіктің орташа өсуінің биіктігі 30 см-ге кемитіні байқалады.

 

8-кесте. Қара сексеуілдің динамикасы мен өнімділігі

 

Жылдары

Қара сексеуіл

Өнімділігі ц/га құрғақ массасы

биіктігі, см

ұшар басының орташа диаметрі,  см

көк шөп массасы

құрғақ шөп массасы

1

2

3

4

5

6

13

41,60±2,59

76,54±4,02

146,00±7,34

173,82±8,01

208,73±10,11

245,32±13,24

366,00±16,21

42,36

74,81

131,60

171,48

205,65

240,70

361,80

8,84±0,55

32,35±1,07

100,6±3,76

126,4±4,59

117,9±4,34

131,1±3,68

3,74±0,17

15,33±0,54

31,59±1,45

68,34±2,68

80,71±2,25

93,47±2,41

 

Қара сексеуілдің өсуін бақылай отырып оның (өнімділігін) де анықтадық. Кестеде көрсетілгендей бірінші жылы өнімділігі (төмен) – 3,74 ц/га болды, оның 108 ц/га құрғақ шөбінің құрамын ағаш болып кеткен фракция құрайды. Екінші жылы қара саксеуілдің өнімділігі 4 есеге артты – 15,33 ц/га болып оның 7,67ц/га құрғақ бұталар болды. Ол қара сексеуілдің азықтық қасиеттерін сипаттайды

Сексеуіл негізінен табиғатты қорғау жағынан ерекше орын алады. Ол құмды алқаптарды сақтау, қолайлы климат ортасын қалыптастыру, жоғары калориялы отын көзі, мал азықтық құндылығы ретінде ертеден белгілі. И.И.Ролдугинаның  деректері  бойынша  еліміздің  шөл  аймағының  47,9% сексеуіл орманы алып жатырғандығын анықтайды. Бірақ соңғы кезде сексеуілдің жылдан-жылға оның сиреп бара жатқаны байқалуда. Айталық 1998 жылдың бірінші қаңтарына сексеуілдің қоры 0,5 млн.м3 кеміген.

Оңтүстік шөл аймағында сексеуілдің ақ және қара түрлері Қызылқұм мен Сырдариямаңы жазығында таралған. Тау бөктеріндегі сұр топырақты жазықтықта олар мүлдем кездеспейді.

Оңтүстік Қазақстан облысына қарасты Қызылқұм, Мойынқұм және Сырдариямаңы жазығынан терілген үлгілер  жеңіл құмдауытты ашық сұр топырақта егілді. Тұқымдарының мың дәнінің салмағы 4,5-6,2 г, егу мерзімі желтоқсан-қаңтар айлары, топыраққа сіңіру тереңдігі 0,2 – 0,5 см.

Сексеуіл тұқымы теріскен тұқымы сияқты зертхана  жағдайында тез әрі бірдей өніп шығады. Мұның өзі оның тұқымының кейбір жылдардың – қаңтар немесе ақпан айларында болып тұратын жылы күндер кезінде өскін беруіне, сөйтіп кейіннен қайталанатын суықтарға шалынуына әкеліп соғады. Біздің тәжірибеде мұндай жағдай  байқалды. Қаңтар айы жылы келіп сексеуілдің бар үлгісінің тұқымдары жаппай өскін берді, бірақ ақпан мен наурыз айларында болған суықтан түгелдей өліп  қалды.

Басқа жылдары егілген сексеуіл үлгілерінің өскін беруі және олардың сақталуы әр жылдардың қалыптасқан ауа райына байланысты біркелкі емес көрінгендей өскіндердің жақсы шығуы 2011-2012 жылдары байқалды. Ең төменгі көрсеткіш ауа райы құрғақты болған 2012 жылға тура келді. Өсімдіктердің сиреуі негізінен тіршілігінің бірінші-екінші  жылдары жүреді. Дегенмен ауа райы қолайлы болған 2011 жылы бірінші жылғы өсімдіктердің сақталуы 100% болды, қалған жылдарда ол көрсеткіш өте төмен, 2002 жылы егілген Қызылқұм флоралық ауданының Қарақалпақстан өңірінің сор жерінде өсетін К-3004, К-3022 үлгілерінің өсімдіктері бірінші жылдың өзінде өліп қалды. Мұндай жағдай 2001 жылы егілген БТ-9, БТ-21 үлгілерінде де байқалды. Себебі бұл жылдың ауа райы өте құрғақты келді. Жаз ортасында бойы 9,1-14,7 см жеткен жас өсімдіктері күзге қарай қурап кетті. Қарақалпақстанның сортаңды жерінде тараған К-3015 үлгісі тіршілігінің тоғызыншы жылында өлді. Оңтүстік шөлдің экологиялық ортасына бейімдеу келген Балқашмаңы флоралық ауданының Мойынқұм алқабынан терілген БТ-9, Сырдариямаңының БТ-21 және Қызылқұмның Бұхара облысында өсетін К-3021 үлгілерінің өсімдіктері бүгінге дейін сақталып отыр. Олардың көшетжайларындағы өсімдіктерінің тіршілік етуінің алды 30 жылдан, соңы 23 жылдан асты. Сексеуіл үлгілерінің биологиялық даму ерекшеліктерін анықтау үшін жүргізілген фенологиялық байқаулар генеративтік кезеңге бірінші болып БТ-9, БТ-21 үлгілері тіршілігінің 5-6 жылында түсетінін көрсетті. К-3021 үлгісі сегізінші жылығѓана гүлдей бастаса, К-3015 үлгісі мүлдем гүлдеуге түспеді. Айта кету керек, алдыңғы үлгілердің шанақтану-гүлдеу және тұқым пісу мезгілдерінде айтарлықтай айырмашылық жоқ. Гүл бүршіктерінің пайда болуы және олардың жаппай ашылуы наурыздың соңынан басталып сәуірдің ортасына қарай аяқталды. Гүлдеу мерзімі 10-12 күнге созылады. Қыркүйек айының бірінші жартысында ұрық қанаттары көріне бастайды, тұқымның толықтай пісуі қазан айының соңғы онкүндігіне тура келеді. Вегетациялық дәуірінің ұзақтығы 220-225 күн. Үлгілердің биіктікке өсуі ауа райына және табиғи таралған жеріне байланысты бірдей емес. Айталық, жазы тым құрғақты болған 2002 жылы бірінші жылғы өсімдіктердің биіктігі 6,1-7,1 см, ауа райы өте қолайлы келген 2005 жылы 47-72,3 см аралығында болды.

Алынған мәліметтерден Балқашмаңы флоралық ауданының Мойынқұм алқабынан терілген БТ-9, БТ-21, БТ-142, Қызылқұм флоралық ауданының Бұхара өңірінде өсетін К-3021, сондай-ақ Қызылқұм  алқабының шығыс бөлігінен терілген БТ-64,  БТ-140 үлгілерінің жақсы өсетінін байқаймыз. Әсіресе, қара сексеуілдің Сырдариямаңы жазығынан терілген БТ-21 үлгісі ауыр құмдауытты сұр топырақта тіршілігінің сегізінші жылында 295±10,3 см жетсе, он төртінші жылы 412± 31,3 см жетті.

Балқашмаңы флоралық ауданының Мойынқұм алқабынан терілген БТ-9 үлгісі БТ-21 үлгісіне қарағанда жайлап өсетіні байқалды. Оның сегізінші жылғы өсімдіктерінің бойы 172,2±13,0 см,  он төртінші жылы 225±16,2, ал жиырма бесінші жылы 301±23,1 см жетті. Қызылқұм флоралық ауданының Қарақалпақстан өңірінен алынған К-3015 үлгісі тіршілігінің сегізінші жылында бар жоғы 75 см бойлап өсті, содан соң қурап кетті. Осы үлгімен қатар егілген Бұхара облысының К-3021 үлгісі сегізінші жылы 137,0 ±11,7 сантиметрге, он төртінші жылы 290±30,0 биіктеді. Сонымен зерттеулер нәтижесі өсімдіктердің биіктік көрсеткіші бойынша Қызылқұм, Сырдария және Балқашмаңы флоралық ауданының Мойынқұм өңірінен алынған үлгілердің ерекшеленетінін көрсетті. Бұл үлгілердің бір түбіндегі балауса салмағы да жоғары: 1300-7500 г. Дегенмен, Сырдария және Балқашмаңы флоралық ауданының қара сексеуілін ерекше атап өткен жөн. Жетілген өсімдіктерінің құрғақ өнімділігі жылдарға байланысты гектарына 14,2-29,6 ц, азықтық өлшемі 5,5-13,6 ц аралығында болды. Ауа райы жаңбырлы болған 2007 және 2008 жылдары зиянкестерден (галлы) қатты зақымданды (8, 9 -суреттер). Сондықтан бұл жылдары балауса өнімділігі төмендеп кетті.  Әсіресе тұқым байлауына күшті әсер етті. Қолайлы жылдары гектарына 0,6-2,5 ц/га тұқым берді.

2002 жылы егілген көшетжайдағы сексеуіл үлгілері де үшінші жылдың өзінде жақсы өнім түзді. Бір түптен 630-810 г көк балауса алынды.

Қара сексеуілдің Балқашмаңы флоралық ауданының Мойынқұм алқабынан алынған БТ-9 үлгісінің мал азықтық құндылығын тексеру нәтижесінде гүлдеу кезеңінде 1,5% май, 14,9% күл, 10,3 % протеин, 26,4% клечатка, 47,9% АЭЗ, ал тұқым байлау кезінде тиісінше 1,7, 13,2, 6,6, 29,7, 48,8% болатыны анықталды.

Бұталар массасының осы 1-2 жылдағы өнімділігі 0,1% болды. Бұл жерде оның маңыздылығы ағаштық массасына 0,1% болып тұр. Кестеде көрсетілгендей қара сексеуіл бірінші жылы өзінің вегетациялық кезеңінде жас бұтақшаларынан, басқа өсімдіктердің төрт жылда беретін өнімін бере алады екен. В.В.Сафоновтың [62] анықтауынша, қара сексеуілдің бірінші жылғы өсуінде қарқынды түрде түбір жағының бұталары өседі. Ол біздің тәжірибеден анық көрініп тұр. 5-6 жылдан соң жер бетіндегі бөлімінің өсуі қара сексеуілде жалғаса береді. Одан 80,71 және 93,47 ц/га өнім алуға болады. Бұл жылдарда, кестеде көрсетілгендей кәдімгі қара сексеуілдің құрғақ массасы 2-3 есе көп болып тұр (бесінші жылы – 40,85-19,02 ц/га, 6 жылы – 51,71 ц/га). Жылдық өсімді анықтағанымызда қара сексеуілде 17,94; 10,00 және 7,94 ц/га немесе 2,5;2,1 және 3 есе төмен. Сонымен қара сексеуілдің жер бетіндегі бөлігінің түсіп қалуын, оның орнына қарқынды түрде өсіп шығып отыратын бұталардың толтырып отыратынын көрдік.

 

 

3.6 Қара сексеуілдің тамыры

 

Қара сексеуілдің тамыры 1-жылы  180 см тереңдікке жеткен, жер бетіндегі биіктігінен 9,9 есе ұзын, көлденең өскіні 18 см болған. Негізгі тамырдың жан-жаққа жайылуы жайылуы тек  75 см. тереңдіктен басталады. Біздің зерттеулерімізде қара сексеуілдің 3 жылдық өсімдігінің  бойының

 

            

 

8-сурет. Қара сексеуілдің тұқым өнімділігін анықтау

 
 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

          

 

9-сурет. «Бақтыөлең» тәжірибе алаңына сексеуіл егу кезеңі

биіктігі 0,8 м болса, сол ағаштың тамыры 420 см. тереңге бойлап кеткен.  Тамыр мойына 170 см. тереңдікке дейін 5,5 см. болып анық көрініп, төменге тіке бойлаған. Бұл жерде  айналасына майда тамыршалар болып жайылып төмендеп борпылдақ ылғал топыраққа тірелген 45 см тереңдікте айналасына майда  ақ түсті тамыршалар жайған, олар көлденең жайылып өскен (9-кесте).

 

9-кесте. Қара сексеуілдің әр жылдағы тамыр жүйесі

 

Көрсеткіш

1 жылы

3 жылы

6 жылы

Өсімдіктің  биіктігі, см

19

80

122

Тамырдың тереңдеп өсуі, см

188

420

760

Көлденең жайылып өскен тамырлардың ұзындығы, см

18

239

485

Тамыр мойнының диаметрі, мм

18

55

145

 

 

 

 

 
 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

10-сурет. Қара сексеуілдің 1 және 3 жылдық тамыр жүйесі

Негізгі тамырдың жан-жағына тарамданып жайылуы 100-120 см терең  қабаттан басталады. Тарамдалуы сирек, жанама тамырлар негізгі тамырдан 140 см. дейін өсіп кетеді. Негізгі тамырлар да, жанама тамырлар да жапырақтың тығыз қабаттарын жарып өтіп жіңішкереді кейде майысып, жабысып қалады. Қара сексеуілдің 6-жылдағы тамыр жүйесі, жайылып өсуі жөнінен 3-жылдағымен салыстырғанда өзгешелеу болады [63, 64]. Қара сексеуіл биіктігі – 122 см, ал тамырдың өсу тереңдігі 760 см. Негізгі тамыр 60 см тереңдікте жан-жағына тарамданып кеткен, ал негізгі тамырдың жуандауы біреуі 180 см-де майдалау төрт тамырға бөлініп кеткен, ол 3 тармаққа бөлінген. Ол жақтан біреуі 180 см-ге көлденең өсіп, одан біртіндеп төмен қарай иілген. Оңтүстік Қазақстан аймағында қара сексеуілдің тамырларының шөл жерлерде жинақты өскендігі көрінеді. Жанама тамырлар да тіке төменге қарай бағытталған. Бұл жерлерде бірінші сатыдағы тамырлар жақсы дамыса, қосалқы жанама тамырлары әлсіздеу болады.

 

 

3.7 Сексеуіл өнімділігінің құнарлылығы мен химиялық құрамы

 

10-кестеде көрсетілгендей жас бұтақшалардың құрамындағы протеин мөлшері – 16,80%, бұл ассимиляциялық өскіндермен салыстырғанда 12,25% көп болып тұр. Шикі майдың айырмасы 1,71-166% болды, клетчатка – 17,66, - 14,44%, шикі күл – 40,48 – 34,05% болды. Жас бұтақшалар мен ассимиляция-лық өскіндердің айырмашылығы сәл ғана білінеді, бұл жердегі айырмашылық тек азотсыз экстробелсенді заттарда болып тұр. Қара сексеуілдің химиялық құрамын анықтау үшін берілген бұл мәліметтерден біздер сапалы сексеуіл өнімінің құрамында 19,78% шикі протеин, 8,72% шикі май – 5,72%, шикі күл клетчаткадан аздау (17,60%) болатыны анықталды [65].

 

10-кесте. Қара сексеуілдің химиялық құрамы

 

Химиялық құрамы

(таза құрғақ заттар) %

Қара сексеуілдің 3 жылдық өсімдігі

ассимиляциялық өскіндер

ағаштың түбінен шыққан бұтақшалары

Шикі протеин

Шикі май

Шикі клетчатка

АЭЗ

Шикі күл

Барлығы

Кальций г/кг

Фосфор, г/кг

12,25

1,68

14,44

37,58

34,05

100,00

1,40

0,090

16,80

1,77

17,66

23,29

40,48

100,00

1,66

0,60

 

Қара сексеуілдің жас бұтақшаларының құнарлылығы мен химиялық құрамының жыл мезгілдеріне қарай қалай өзгеретіндігі 11-кестеде көрсетілген.

11-кесте. Қара сексеуілдің жас бұтақтарының құнарлылығы және                                химиялық құрамы

 

Тек қана құрғақ заттар,  %

Мезгілдер

протеин

май

клетчатка

азотсыз экстробелсенді заттар (АЭЗ)

күл

Көктем

Жаз

Күз

Қыс

17,85

12,43

9,37

8,31

3,41

1,59

2,89

2,73

19,44

20,78

20,00

26,73

31,79

27,40

31,63

21,46

27,51

37,80

36,11

40,77

 

Бұл жерде шикі протеин мөлшерінің көктемде артатынын көреміз – 17,85%, одан соң жыл мезгілдеріне қарай азайып, қыс мезгілінде 8,31% болады. Майдың мөлшері көктемде 3,41% болса, жазда күрт төмен түсіп – 1,59% болды. Ал күздік-қыстық мезгілдерде 2,89,-2,73% кемиді. Клетчатка сабақтардың өсуіне, құрылымына қарай түзіліп отырады, көктемде 19,44% және қысқа қарай 26,73% дейін артады. Қара сексеуілдің тағы бір ерекшелігі, жас бұтақшаларында азотсыз экстробелсенді заттардың мол болуында – 31,79 – 21,40% және шикі күлдер мөлшері 27,51-40,77%. Қара сексеуілдің жас шыбықтарының 100 кг құнарлылығы жазда 72,2 кг, күзде 62,6 6 азық өлшемі деңгейінде болады.

Бұтақтарындағы судың мөлшері, көктемде – 88,94-92,35% жазда – 76,75-83-71%, күзде 58,00-64-70%, және қыста 25-30% болады. М.Г.Шацкаяның [64] мәліметіне қарағанда, қара сексеуілдің құрғақ бұтақтарындағы су мөлшері 5,2-6,5%, 6,6-10,3% шикі протеин, 1,5-1,6% май, 13,2-14,9% клетчатка, 47,9-48,8% АЭЗ, және 20,0-23,7% күл болады. Осыған қарай отырып қара сексеуілдің жас бұтақшаларының құнарлылығы, ассимиляциялық өскіндеріне қарағанда анағұрлым көп, жоғары екендігін байқаймыз.

 

 

3.8  Қара сексеуілді егудегі оның экономикалық тиімділігі мен шаруашылық маңызы

 

Оңтүстік-Батыс мал және өсімдік шаруашылығы ғылыми-зерттеу институтының мәліметтері бойынша Оңтүстік Қазақстан облысының шөлейт далаларында қара сексеуіл өсімдігінен (11-сурет) орта есеппен 5,59 ц/га құрғақ масса алынды [66, 67].

Қара сексеуілді өсіріп, оны күтіп-баптауға кететін шығын 16,62 тенге болды. Жалпы табыс пен оның шығынының айырмашылығын салыстыра келе, қара сексеуіл өсімдігінің экономикалық тиімділігінің өте жоғары екендігі анықталды.

 

 

 

11-сурет. Қара сексеуілдің 5жылдық өсімдігі

 

                                                  

Қолдан егілген қара сексеуілдің өнімділігі 2,28 ц/га, ал табиғи өсімдікте 1,87 ц/га. Қара сексеуілдің соңғы экономикалық тиімділігінің есебі мынаны көрсетті. Сексеуіл өсіруге  жұмсалған шығын 5 жылда өтеліп, әр гектардан 12,78 теңге таза пайда түсірілді. Сексеуілдің 20 жылдық өміршеңдігін ескерсек, жайылымды жақсартудан қыруар пайда түсетіндігі анықталды.

Қара сексеуілдің бір жылдық сабақтарын және тұқымын қойлар мен ешкілер күзде, қыста жақсы азық етеді, ал түйелер жыл бойына қоректенеді. Қара сексеуіл жайылымдарының өнімі өте жоғары болады, әр гектардан 8-10 тонна өнім алынады. Қойлар мен ешкілер қара сексеуілдің жапырақтарын шыбықшаларын кеміріп жейді. Кейінгі жылдары қара сексеуіл өсімдігін, үлкен аймақтарға жайылым ретінде және құмтатқыш және желден қорғайтын қорғаныс ретінде егу жұмысы мықтап қолға алынды. Қара сексеуілді жолақтап егу енгізілді, ол жерлерде 10-15% егілетін жолақ болады, 85-90% табиғи жайылым болады. Қара сексеуілді басқа азықтық өсімдіктермен қосып еккен уақытта зор нәтиже берді. Табиғи жайылымдардың түсімі, жолақтарды қосқанда 2-3 есеге өсті. О.И.Морозованың [68] мәліметіне қарағанда, қара сексеуілдің бір жылдық жасыл бұтақтарында 13-15% шикі протеин болады екен. Содан соң оның мөлшері біртіндеп азаяды: жазда – 8-10%, күзде – 6% дейін болады. Көп жылдық сабақтарында едәуір төмен (4-5%). Көк

 

 
  Изображение 013

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

12-сурет. Өрттен кейінгі қара сексеуілдің көрінісі

 

 
 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

13-сурет. Физиологиялық кешендегі қара сексеуілдің бұталары

 

 

 

 
 

 

 

 

              

14-сурет. «Бақтыөлең» тәжірибе танабындағы қара сексеуілдің өсіп-жетілуі

сабақтарында клетчатка мөлшері – 10-16% дейін, жаз және күз мезгілдерінде 21% көтеріледі, қыста – 25% дейін болады. Көпжылдық сабақтарында 40-42%; көп жылдық және бір жылдық сабақтарында күл мөлшері 23,3%, А дәрумені 11 мг/кг дейін болады. 100 кг көктемде өұрғақ массада 20 кг азықтық өлшем болады, күзде – 46, қыста – 37  кг а.ө.

 

 

ҚОРЫТЫНДЫ

 

1. Түрлі аймақтарда өсетін жабайы қара сексеуілдің ұрығын мәдени түрде өсіруге болатындығы дәлелденді.

2. Қара сексеуіл желтоқсан айында 0,5-10 см тереңдікке егіледі. Тұқым егу мөлшері гектарына 45 кг болады. Ауа райы қолайлы болып, агротехни-калық талаптарды сақтаған жағдайда көктемде егіс алқабының әр гектарында 43,2 мың дана қара сексеуіл өніп шығады. Оның 18,7 мың данасы 1-жылдық өсімге ілігеді. Алғашқы жылы қара сексеуілдің биіктігі 44,0 см болып, ұшар басының диаметрі 43,0 см жетеді. Көшеттің 4-жылдан кейінгі сақталуы 17,3% немесе әр гектарда 7,48 мың дана сексеуіл өседі. Осы уақытта 4-жылдық қара сексеуілдің орташа биіктігі 1,7 метрге жетеді. Сексеуілдің жайылымдық формасын шыбықтары жыл сайын сынатындықтан оның биіктігі 1 метрден аспайды. Сексеуілдің оптимальды тығыздығы гектарына 4,0 мың данадан болуы тиіс.

3. Қара секеуілдің жас шыбықтарын жыл сайын бөліп алып, басқа жерге егіп көбейтуге болады.

4. Қара сексеуілдің түбінен өсіп шыққан жасыл шыбықтарының химиялық құрамы және қоректілігінің желінуі жағынан бағалы мал азығы болып табылады.

5. Қара сексеуілді егуде агротехникалық тааптарды қатаң ұстап, егіс алқабын дұрыс таңдау керек. Жерді 8-22 см тереңдікте айдап, ара қашықтығы 3,0 м жолақтарда егу керек.

6. Шөл және шөлейт аймақтарды сексеуілмен ормандандыру қоршаған ортаның экологиялық жағдайын жақсартып, тірі организмдердің биоәралуантүрлілігін көбейтеді.

        

 

 

ҚОЛДАНЫЛҒАН  ӘДЕБИЕТТЕР

 

1. Бейсенова Ә. және т.б. Экология және табиғатты тиімді пайдалану. –Алматы, 2004. -325 б.

2. Абдраимов С.А., Сейткаримов А., Ибрагимов Т.С Оңтүстік Қазақстан шөл жайылымдарын пайдалану және жақсарту. –Алматы, 2004. -Б.24

3. Абдраимов С.А. Аридные пастбища Казахстана. –Алма-Ата, 1988.                        -140 с.

4. Акжигитова Н.И. Галофильная растительность (Halophyta) //Растительный покров Узбекистана. –Ташкент, 1973. –Т.2. –С.211-302.

5. Коровин Е.П. Оңтүстік Қазақстан мен Орта Азия өсімдіктері. –Ташкент, 1961.

6. Курочкина Л.Я. Растительность песчаных пустынь Казахстан  //Растительный покров Казахстана. –Алма-Ата, 1966, -Т.1. –С.191-592.

7. Әбдіраимов С.А. Оңтүстік Қазақстан жайылымдары.  –Алма-Ата, 1975. -159 б.

8. Благовещенский Э.Н. Некоторые данные по экологий корневых систем деревьев и кустарников в песчаной пустыне //Известия Туркменского филиала АН. СССР. –Ашхабад, 1949. -№2. –С.22-28.

9. Ауданов К., Имангалиев А. Жайылымды жақсарту әдістері //Вестник с.-х. науки Казахстана. –Алматы, 2002. -№4.

10. Стешенко А.П. О приросте и отмирании побегов у некоторых расте-ний песчаной пустыни Каракума //Проблемы освоения пустынь. –Ашхабад, 1971. -№3. –С.28-33.

11. Соболев Л.Н. Кормовые ресурсы Казахстана. –М., 1960. -280 с.

12. Айтбаев К. Среднеазиатские виды саксаула //Автореф.канд.дис. –Ташкент, 1968. -13 с.

13. Бочанцев В. П. Материалы по биологии цветения и эмбриологий черного саксаула (Haloxylon ammjdendron) //Ботанический журнал. –М., 1944. –Т.29. -№1. –С.36-48.

14. Кокшарова Н.Е. Фенологические наблюдения за саксаулом (Haloxylon aphyllum (Minkun.) IIjin) //Ботанический журнал. –М., 1960. –Т.45. -№2. –С.254-259.

15. Кокшарова Н.Е. Естественное семенное возобновление черного саксаула в Шафриканском лесхозе Узбеской ССР //Труды Среднеаз. НИИ лесного хозяйства. –М., 1958. –Вып.3.  –С.170-180.

16. Попов М.Г. Растительный покров Казахстана //ІІ труды Каз.Филиала АН СССР (растительность). –М., 1940. –Т.1. –Вып.18. -216 с.

17. Аралбаев Н.К. Флора Туркестана и проблемы сохранения редких растений региона //Экологические проблемы Туркестанского региона: матер. Междунар. экологич.конф. –Туркестан, 2002.

18. Нечаева Н.Т. Особенности продуктивности растительного покрова пустынь Туркменистана в связи с составом жизненных форм растений //Проблемы освоения пустынь. –М., 1975. –С.11-20.

 19. Ескараев Н., Алтыбаев Б. Оңтүстік Қазақстанда кездесетін сексеуіл өсімдігінің сұрыптау жолдарын зерттеу //Тыңның 50-жылдығына арналған жас ғалымдар мен студенттердің респуб.ғыл.-теорет. конф. -Астана, 2004. –Б.97.

20. Абдраимов С.А.Создание культурных пастбищ в пустынях Казахстана //Проблемы пустынь. –Ташкент, 1974. -№2.,-С.61-63.

21. Верник Р.С., Маркова Л.Е., Хасанов О. Х. и др. Биологические особенности вводимых в культуру кормовых растений //Эколого-биологические основы создания искусственных пастбищ и сенокосов на адырах ферганской долины. –Ташкент, 1977. –С.16-77.

22. Веселовский В.Ф., Измаилов Г.Ф. Продуктивность аридных пастбищ. – Алма-Ата,1983. -128 с. 

23. Акжигитова Н.И. Галофильная растительность (Halophyta)  //Растительный покров Узбекистана. –Ташкент, 1973. –Т.2. –С.278.

24. Семенова М.И. Природа и хозяйства Южно-Казахстанской области. –Алма-Ата, 1959. –С.143.

25. Рубинштейн М.И. Богарные почвы  предгорных равнин Тянь-Шаня. –Алма-Ата, 1998. –С.5-24.

26. Жихарева Г., Курмангалиева А.А., Соколов А.А. Почвы Чимкентской области. –Алма-Ата, 1969. –С.411.

27. Полымбетова Ф.Ә., Әбиев С.Ә., Сәрсенбаев Б.Ә. Пайдалы өсімдіктер әлеміне саяхат (шығуы, таралуы және биологиялық ерекшеліктері). –Алматы, 1999. -112 б.

28. Ларин И.В. Перспективы дальнейшего использования в культуре и селекции местных дикорастущих кормовых растений. –Душанбе, 1968.

29. Базиевская Н.А. Теория и методы интродукции растений. –М., 1964. -130 с.

30. Селянинов Г.Т. Климатические аналоги черноморского округа в пределах СССР, Западной Европы, Малой Азии и Алжира. –Краснодар, 1928.

31. Востовская Т.Н. Интродукция древесных растений Дальнего Востока и Западной Сибири. –Новосибирск, 983. -196 с.

32. Малеев В.П. Теоретические основы акклиматизации. –Л., 1933. -168 с.

33. Аврорин Н.А. Переселение растений на Полярный Север. –М.-Л., 1956. -268 с.

34. Постоялков К.Д. Луга и пастбища Казахстана. –Алма-Ата, 1972. -253 с.

35. Головкин Б.Н. Переселение травянистых многолетников на Полярный Север. Эколого-морфологический анализ. –Л., 1973. -253 с.

36. Вавилов Н.И. Учение о происхождении культурных растений после Дарвина. –Л., 1967. -325 с.

37. Тюрина Е.В. Популяционная изменчивость и ее значение в интродукционных исследованиях //Бюллетень Главного ботанического сада. –М., 1985. –Вып.137. –С.32-37.

38. Базилевская Н.А. Об основах теории адаптации растений при интродукции //Бюллетень Главного ботанического сада. –М., 1981. –Вып.120. –С.3-9.

39. Русанов Ф.Н. Теория и опыт переселения растеий в условиях Узбекистана, 1974. -110 с.

40. Шамсутдинов З.Ш. Создание долголетних пастбищ в аридной зоне Средней Азии. –Ташкент, 1975. -175с.

41. Байтулин И.О., Рубаник В.Т. Интродукция деревьев и кустарников в Казахстане. –Алма-Ата, 1985. -164 с.

42. Байтулин И.О. и др. Системно-экологический подход к интродукции растений в Казахстане. –Алма-Ата, 1992. -198 с.

43. Борангазиев К.Б. Об использовании приспособительной способности растений в интродукции. –Самарканд, 1979.

44. Бородина Н.А. Полиплоидия в интродукциях древесных растений. –М., 1982. -176 с.

45. Работнов Т.А. О флористической и ценотической полночленнос-ти цензов //ДАН СССР. –М., 1960. –Т.130. -№3. –С.671-673.

46. Шалыт С.М  Методика изучения морфологии и экологии   подземной части отдельных растений и растительных сообществ. Полевая геоботаника. –М., 1966. –Вып.2. –С.369-466.

47. Усманалиев А. Биолого-экологические основы создания искусствен-ных кормовых угодий на Чартакских адырах ферганской долины //Автореф. канд.дис. –Ташкент, 1977. -25 с.

48. Гранитова О.Н. Влияние температуры и влажности на прорастание семян некоторых среднеазиатских растений //Труды ин-та ботаники АН Уз.ССР. –Ташкент, 1955. –Вып.3. –С.63-101.

49. Гудочкин М.В., Чабан П.С. Леса Казахстана. –Алма-Ата, 1958. -320 с.

50. Ескараев Н. Қызылқұм алқабында құмды бекіту мен жайылымды қорғау жұмыстары //Каракулеводство, верблюдоводство и аридное кормо-производство. –Алматы, 2003. –С.249-251.

51. Флора Казахстана. –Алма-Ата, 1956-1966. –Т.1-9.

52. Иллюстрированный определитель растений Казахстана. –Алма-Ата, 1969-1972. –Т.1-2.

53. Определитель растений Средней Азии. –Ташкент, 1968-1987. – Т.1-9.

54. Тахтаджян А.Л. Система магнолиофитов. –Л., 1987. – 408 с.

55. Абдулина С.А. Список сосудистых растений Казахстана. –Алматы, 1999. –187 с.           

56. Арыстангалиев С.А., Рамазанов Е.Д. Қазақстан өсімдіктері. –Алматы, 1977. –256 с.

57. Гаевская Л.С., Сальманов Н.С. Пастбища пустынь и полупустынь Узбекистана и пути их рационального использования. –Ташкент, 1975. –С.3-139.

58. Гранитов О.Н. Влияние температуры и влажности на прорастание семян некоторых Среднеазиатских растении //Труды института ботаники АН Уз ССР. –Ташкент, 1955. –Вып.3.

59. Ларин И.В., Агабабян Ш.М. и др. Кормовые растения сенокосов и пастбищ СССР. Двудольные (хлорантовые бобовые). –М.-Л., 1951. –Т.2. –С.948.

60. Наканова Э.Г. Биологическме особенности роста и развития саксаула черного в условиях Коскудыкского лесхоза Джамбулской области (муюн-Кумы) //Автореф.канд.дис. –Ташкент, 1969. -14 с.

61. Шамсутдинов З. Ш. Пути улучшение пустынных и полупустынных пастбищ Средней Азии. //Технология производства продукции каракулевод-ства: труды ВАСХНИЛ. –М., 1974. –С.177-187.

62. Сафонов В.В. Приемы возделывания саксаула черного на корм в условиях пустынь Южного Казахстана //Аридное кормопроизводство. –Алма-Ата, 1989. –С.18-28.    

63. Байтулин И.О. Предпосылки и тенденции опустынивания в Казахстане. –Алматы, 1999. –С.8.

64. Шацкая М.Г. О всхожести семян саксаула черного и кейреука //Разработка научных основ улучшения и рационального использования каракулеводческих пастбищ. –Ташкент, 1967. –С.78-81.

65. Иванов  А.И., Сосков Ю.Д., Бухтеева А.В. Ресурсы многолетних кормовых растений Казахстана. –Алма-Ата, 1986. -219 с.

66. Шамсудинов З.Ш., Ширинская В.Н. Полевая всхожесть семян дикорастущих кормовых растений и пути ее повышения //Введение в культуру кормовых растений для улучшения полупустынных и пустынных пастбищ. –М., 1969. -С.117-123.

67. Гаевская Л.С., Сальманов Н.С. Пастбища пустынь и полупустынь Узбекистана и пути их рационального использования. –Ташкент, 1975. -110 с.

68. Морозова О.И. Пастбищное хозяйство в каракулеводстве Средней Азии. –М., 1946. -300 с.

 

Мәлімет сізге көмек берді ма

  Жарияланған-2015-06-28 14:27:42     Қаралды-9637

MINECRAFT ОЙЫНҒА НЕГІЗДЕЛГЕН ШАХМАТТЫ ШЫҒАРДЫ

...

Noble Collection жақында ғаламның артефактілер желісін шығарды.

ТОЛЫҒЫРАҚ »

"АҚШАҚАР ЖӘНЕ ЖЕТІ ГНОМ" - ЕНДІ LEGO-ДА!

...

LEGO ертегіге негізделген жаңа қызықты құрылыс жиынтығын ұсынды.

ТОЛЫҒЫРАҚ »

ӘЛЕМДЕГІ БАРЛЫҚ НӘРСЕ ТУРАЛЫ 35 ҚЫЗЫҚТЫ ФАКТ

...

Әлемдегі барлық нәрсе туралы 35 қызықты факт

ТОЛЫҒЫРАҚ »

ЕРІН КҮТІМІ

...

Кісінің тұла бойындағы ең бір нәзік мүшесі - ерін.

ТОЛЫҒЫРАҚ »

ДЖИНСЫ ҚАЛАЙ ПАЙДА БОЛДЫ?

...

Біздің заманымызда танымал джинсы мүлдем кездейсоқ дүниеге келді.

ТОЛЫҒЫРАҚ »

ҰЛЫБРИТАНИЯДА НЕ ТЫЙЫМ САЛЫНҒАН ?

...

Ұлыбританияда көптеген тыйымдар бар, кейде ең оғаш және күлкілі, ұзақ тарихы бар.

ТОЛЫҒЫРАҚ »

ҰЛЫ ФИЛОСОФ ПИФАГОР

...

Атақты ежелгі грек философы және математигі Самос Пифагор туралы қысқа қызықты деректер жиналған.

ТОЛЫҒЫРАҚ »

ТҮС КӨРУ ТУРАЛЫ 10 ҚЫЗЫҚТЫ ФАКТ

...

Адам өмірінің үштен бір бөлігін ұйқымен өткізеді, денесі бірнеше күн ғана тыныштықсыз өмір сүре алады.

ТОЛЫҒЫРАҚ »

ҒАРЫШ ТУРАЛЫ ЕҢ ҚЫЗЫҚТЫ ДЕРЕКТЕР

...

Шексіз кеңістік кейде тіпті қорқынышты болса да, зерттелмеген және әдемі құбылыс.

ТОЛЫҒЫРАҚ »