UF

ҚЫСТА ШЫРША ҚЫЛҚАНЫ НЕЛІКТЕН ЖАСЫЛ БОЛАДЫ?

Категориясы: Табиғат


Күздігүні барлық ағаштардың жапырақтары сарғайып түсіп қалады да, шыршалардын қылқандары жасыл күйінде түспей тұра береді? Бәлкім, шырша қыстыгүні ұйқыға кетпейтін шығар? Жоқ, олай емес! Шырша да қалың ұйқыға батады. Жасыл қылқандарын көктемге дейін сақтайды.

Өзге ағаштарға қоректік заттарды жапырақтары әзірлесе, шырша, қарағай, бал қарағай үшін қылқандары әзірлейді. Әрбір қылқанда сол бір ғажайып жасыл хлорофилл дәндері болады. Ағаш жапырақтарына қарағанда қылдырықтай қылқанның бойында хлорофилл әлдеқайда аз. Есесіне қылқанды ағашта қылқан көп. Қандай бір қалың өскен ағаштың жапырағынан шыршаның қылқаны әлдеқайда асып түседі. Егер шырша күзге қарай өзінін тікенді киімінен айырылар болса, қайтадан дәл солай киінуі үшін көктем айлары жетпес еді. Ағаш жапырақтары оның діңі, тамыры, бұтақтары үшін құрылыс материалдарын қылқанға қарағанда әлдеқайда тез әзірлейді. Сондықтан да қылқанды ағаштар ағаштардан қалып қоймау көктемде өзгелерден ерте оянуға, кешірек ұйықтауға бейімделіп алған. Тіпті күздің ақырғы айларында да қайыңдар  мен көктеректер тұттай жалаңаш қалып, алғашқы қар қыламықтай бастаған кезде де шырша ұйықтай қоймайды. Бірақ  көп кешікпей оның да ұйқыға кетер уақыты жетеді. Ал қар жауса қайтпек? Қардың шырша үшін қаупі жоқ. Бұтақтары солқылдақ әрі берік келеді. Қар қанша қалың түссе де, сындыра алмайды, иіліп тұра береді. Ал шырша көктемнің жақындап қалғанын қалай біледі? Қоңырау сағаты жоқ қой. Өстіп тұрып ұзақ ұйықтап қалуы да немесе керісінше, ерте оянып кетуі де мүмкін ғой? Шынында аспан көгілдір түске еніп, орман ішінде қар ери бастады. Оянатын мезгіл жеткен секілді. Жо-жоқ, шырша алдана қоймайды. Ол алда талай аязды күндер тұрғанын біледі.

Шыршаны күн де, күннің жылы алдамшы сәулесі де оята алмайды. Оны оятатын - көктем күні. Көктемде күн қыстағыдай қысқа емес, әлдеқайда ұзара түседі. Шырша ұйықтап тұрып-ақ мұны жақсы сезеді. Ақырында күн дәл өзіне керекті мөлшерде ұзарған кезде, ол ұйқысынан оянады.

Басқа ағаштардың да осындай табиғат берген оятқыш «қоңырау сағаты» бар. Соның ішінде шыршаның оятқышы бәрінен ерте, ерте көктемде іске қосылады. Қайың, терек, көктеректер жаңа ғана бүршік атып, жаңа ғана жапырақ жайған кезде шыршаның жасыл қылқандары қауырт жұмыс үстінде болады. Қарағай, самырсын сияқты басқа қылқанды ағаштар да осылайша кеш ұйықтап, ерте оянуға бейімделген.

Олар жасыл киімдерін ауыстырады. Бірақ бірден шешіп тастамай, бірте-бірте шешініп киінеді. Мәселен, шыршаның толық шешініп киінуі үшін тоғыз жылдай уақыт керек.

Басқа ағаштардың жапырақтары сияқты қылқандары күзде сарғайып, түсіп қалатын ағаштар да бар. Бал қарағай, сағыз қарағай - сондай ағаштар. Олардың қылқандары өздерінің туыстас ағаштарының қылқандарына қарағанда тез өседі. Жазда олар өсіп жетіліп қана қоймай, ірі дәнге толы жаңғақтарын да салып үлгіреді. Көктем мен жазда бар жұмысын тындырып алған соң, қысқа қарай шешініп тастайтыны сондықтан.

  Жарияланған-2016-09-02 16:39:42     Қаралды-29257

Мәлімет сізге көмек берді ма

ҚИЫР СОЛТҮСТІКТЕ, АРКТИКА АЙМАҒЫНДА МҰЗ ЕШҚАШАН ДА ЕРМЕЙДІ?

...

Қып-қысқа поляр жазында күн жоғары көтерілмейді, ал оның қызуы аз сәулелері мұз бен қарға тура, айнаға түскендей шағыласады.

ТОЛЫҒЫРАҚ »

ИТМҰРЫННІҢ АДАМҒА ПАЙДАСЫ ЗОР

...

Итмұрын жемісін консервіленген күйінде қолданады және одан витамин препаратын жасайды. Медицинада итмұрынды поливитамин ретінде, диеталық сусын және қайнатып алған суын экстрактар, сироп ретінде пайдаланады.

ТОЛЫҒЫРАҚ »

КҮНДІЗ КӨРІНЕТІН ЖҰЛДЫЗ ҚАЛАЙ АТАЛАДЫ?

...

Бұл - аспандағы ең жарык жұлдыз, жарықтығы сондай, азанда - барлық жұлдыз өшкен кезде Таң шапағымен бірге жарқырап тұрады, ал ақшамда көк жузінде бар жұлдыздан озып, ең алдымен көрінеді.

ТОЛЫҒЫРАҚ »

СУРЕТШІ ИЛЛЮСТРАЦИЯНЫ ҚАЛАЙ ЖАСАЙДЫ?

...

Біз суретті кітапты ашып қарағанымызда, басқа бір әлемге тап болғандай әсер аламыз. Әлгі суреттерде өлі кейіпкерлер тіріліп, кітапта айтылатын оқиға өткен ел мен жер қаз-қалпында сайрап көз алдымызда тұра қалады.

ТОЛЫҒЫРАҚ »

ӘЛЕМДЕ ЕҢ ҚЫМБАТ ЗАТТЕКТЕР

...

ӘЛЕМДЕ ЕҢ ҚЫМБАТ ЗАТТЕКТЕР

ТОЛЫҒЫРАҚ »

ОРАЗ МҰХАММЕД ДАСТАНЫ

...

Казақ жері туралы жазылған тарихи еңбектердің бірі - «Жылнамалар жинағы». Кітап «Ораз Мұхаммед дастаны» деп те аталады. Оны XVII ғасырдың басында қазақ халқының ғұлама ғалымы, белгілі биі Қадырғали Қосымұлы Жалайыр жазған.

ТОЛЫҒЫРАҚ »