UF

АРАЛДАР ҚАЛАЙ ПАЙДА БОЛҒАН?

Категориясы: География


Егер судың мөлдірлігі тап ауа сияқты болса, онда кемемен жүзіп келе жатып тереңдегі небір тау жоталары мен шатқал шыңдарды, тіп-тік құлама жартастарды көруге болар еді. Ал теңіз бетіне сол су асты тауларының біраз бөлігінің шығып тұратын кезі де болады. Біздің арал деп жүргеніміз - сондай тау жоталары.

Теңіз астында бұғып жатқан жанартаулар қаншама. Олар атқылаған кезде, балқыған лава қатпар-қатпар болып теңіз түбіне шөге береді. Осындай лава қатпары қалыңдай-қалыңдай ақыры су бетіне арал болып шығадьп Тынық мұхиттағы Гавай және Куриль аралдары осылайша пайда болған.

Бір жерде құрлықты су басып, енді бір жерде суды құрлық ығыстыратын кезі болады. Міне, сондайда су астындағы жердің ең биіктеу тұсы судан шығып қалары сөзсіз. Аралдың, міне, осылай пайда болатын түрлері де бар.

Ал Англия мен Ирландия орналасқан аралдардың қалай пайда болды? Бұл өңір бір кездерде тұта: құрлық болатын. Бұл күнде теңіз қойнауындағы Ла-Манш бұғазынан төсімен толқын жарған кемелерді жиі көруге болады, ал бір замандарда ол жерде үйір-үйір мамонттар жайылып жүретінді. Күндердің күнінде жегі отырып, төмен түскен. Ойпаңға айналған кең алқапты теңіз сум басып, құрлықты арал-аралға бөліп тастаған.

Аралдардың ішінде тап бір әдейі қолдан тұрғызылғанда болып келетіндері де бар. Оны тұрғызушылар адамдар емес, теңізде тіршілік ететін кіп-кішкентай жәндіктер. Олар - маржан полиптері деп аталады.

Маржан полиптері былайша айтқанда теңіз суынан әк өндіріп, содан өздеріне шағын ғана қабыршақ-үйшік жасайды. Бұл теңіздің титімдей ғана тұрғындары негізінен күн көзіне жақынырақ жердегі жылы суды ұнатады. Сондықтан олар кабыршағын теңіздің жартасты жағалауына, немесе су астындағы таулардың ұшар басына салады. Осындай суы жылы тіршілікке қолайлы жердегі маржан полиптерінің көптігіне тіпті сан жетпейді.

Белгілі бір уақыт өткенде ғұмыры таусылған полиптег қабыршағының үстінен екіншісі келіп өз «үйін» тұрғызады. Осылайша полиптер құрылысы биіктей береді; үстіңгі салмақтың салдарынан кеуек қабыршақтар жаншылып, нығыздалып, бір-біріне жабысып тасқа айналады. Арада ғасырлар өткенде су астындағы шың басында ғажайып құрылыс пайда болады.

Жер әлгі су астындағы тауды сәл-пәл жоғары көтеріңкіресе болғаны, тау шыңының ұшар басы  теңіз бетіне шыға келеді. Ал маржан полиптері өз жұмысын ешқашан тоқтатпайды, бетінде де құрылысын сала береді, сала береді... Осылайша маржан рифі - бір-біріне жалғасып жатқан маржан жартастарының сілемі, кейде тіпті шағын аралдар дүниеге келеді. Ал маржан полиптері сөнген жаңартау кратерінің жиегін айнала соныстанған жағдайда су бетіндегі арал төңкерілген алып бөрікке ұқсап жатады. Бұл шеңберленіп біткен аралдың ортасында дөп-дөңгелек «көлі» болады. Мұндай аралдарды - атолдар деп атайды.

  Жарияланған-2016-08-26 16:52:52     Қаралды-3297

Мәлімет сізге көмек берді ма

ӨРІК КӘМПИТІ (пастила)

...

Піскен өріктер жуылып, сүйектерінен ажыратылады. Аздаған суға салынып, пісіріледі де ысқылап електен өткізіледі. Ботқа сияқты алынған масса өлшеніп, салмағы сондай қант қосылады.

ТОЛЫҒЫРАҚ »

600 ЖЫЛ ЖАСАҒАН ШЫНАР

...

Шыршық өзенінің жоғары ағысында алып шынар ағашы бар. Шынардың үлкендігі сонша, бірталай адам қол ұстасып тұрып құшақтаса да, құшақтары жетпейді екен. Көлеңкесіне бірнеше жүз адам бір незгілде демалатын көрінеді.

ТОЛЫҒЫРАҚ »

МАХМҰД ӘЛ-ҚАШҚАРИ

...

Махмұд әл-Қашқари - бірнеше түркі тілдерін жақсы меңгерген әйгілі түрік саяхатшысы. Ол Ыстықкөлдін оңтүстік жағалауында орналасқан Барсхан қаласында дүниеге келген.

ТОЛЫҒЫРАҚ »

СЫРДАРИЯ

...

Сырдария өзені Орталық Тянь-Шань жоталарынан басталып, Қырғызстан, Өзбекстан, Тәжікстан аймағы аркылы өтіп, Қазақстанда Арал теңізіне келіп құяды. Ұзындығы - 2219 км.

ТОЛЫҒЫРАҚ »

ДӘСТҮРЛІ ТӘТТІ ТАҒАМДАР

...

Табаға 3-4 сантиметр қалыңдықта ұн салынады да, духовкаға немесе газ плитасына қойылып, шала қуырылады.

ТОЛЫҒЫРАҚ »

Арыстан прайдтың бастаушысы болған кезде ол барлық арыстанның күшіктерін өлтіреді

...

Африкандық арыстанның аталығы прайдтың бастаушысы болған кезде ол алдындағы еркек арыстандардың барлық күшіктерін өлтіреді. Бұл оның тұқымын көбейтуге мүмкіндік береді.

ТОЛЫҒЫРАҚ »